Ba Lan: Lãng phí nguồn lực công dưới danh nghĩa đổi mới

NIK đã chỉ ra hàng loạt bất cập trong quản lý vốn công, giám sát hoạt động và vận hành các đơn vị trực thuộc của NCBR. Ảnh: ST

Hiệu quả đầu tư thấp, nhiều mục tiêu không đạt

Năm 2025, Ba Lan tiếp tục đứng ở vị trí thứ 23 trên Bảng xếp hạng Đổi mới sáng tạo châu Âu (EIS), chỉ trên Slovakia, Latvia, Bulgaria và Romania. Thứ hạng thấp này là một trong những nguyên nhân khiến NIK quyết định thực hiện kiểm toán hoạt động hỗ trợ các dự án đổi mới sáng tạo của NCBR.

Kết quả kiểm toán vừa được công bố mới đây cho thấy, trong vòng 10 năm qua, NCBR cùng 4 công ty con đã chi gần 47 tỷ PLN (tương đương hơn 12,66 tỷ USD) để hỗ trợ các dự án nâng cao năng lực đổi mới và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, phần lớn các mục tiêu hoạt động quan trọng đều không đạt được.

Tính đến cuối năm 2023, NCBR đã phân bổ gần 23 tỷ PLN trong khuôn khổ Chương trình Hành động Phát triển Thông minh. Song, tỷ lệ ứng dụng và thương mại hóa thực tế các kết quả nghiên cứu và phát triển (R&D) chỉ đạt từ 10% đến 40% so với kế hoạch. Doanh thu từ thương mại hóa các kết quả này cũng chỉ đạt từ 1% đến 17% mục tiêu đề ra.

Để hoàn thành các chỉ tiêu ban đầu, NIK cho biết, cần phải đạt được nhiều thành công lớn trong hoạt động thương mại hóa R&D trong những năm tới. Tuy nhiên, khả năng này được đánh giá là rất khó đạt được.

Tại các công ty con của NCBR, hiệu quả hoạt động cũng được xác định ở mức thấp. Trong giai đoạn 2022-2024, Vông ty IDEAS tập trung vào hoạt động nghiên cứu khoa học với 130 bài báo được công bố nhưng không thương mại hóa được bất kỳ kết quả nào trong hơn bốn năm hoạt động trước khi phải sáp nhập.

Đối với Công ty AKCES, ngoài chương trình thí điểm, đơn vị này đã chi tới 16 triệu PLN cho công tác quản lý, vận hành chỉ để giải ngân khoản tài trợ trị giá 1,7 triệu PLN cho các startup. Theo tính toán của NIK, việc cấp một khoản tài trợ 300.000 PLN đã tiêu tốn tới 2,8 triệu PLN chi phí quản lý. Bên cạnh đó, chương trình tăng tốc năm 2024 cũng bị bỏ dở.

Trong khi đó, Quỹ Đầu tư NIF chỉ thực hiện được hơn 75 triệu PLN giá trị đầu tư tính đến cuối năm 2024, tương đương khoảng 16% so với kế hoạch ban đầu là 471 triệu PLN. NIK cho rằng kết quả này chịu tác động từ cuộc khủng hoảng danh tiếng kéo dài từ năm 2022 và tình trạng bất ổn nhân sự tại các cấp quản lý.

Đáng chú ý, cơ quan kiểm toán phát hiện NCBR đã sửa đổi điều lệ hoạt động của AKCES và IDEAS vào năm 2023 theo hướng hạ thấp các tiêu chuẩn đầu vào. Việc điều chỉnh này cho phép các đơn vị hoàn thành mục tiêu hoạt động mà không cần đạt được kết quả thương mại hóa R&D, làm giảm định hướng ứng dụng thực tiễn của các khoản đầu tư từ vốn công.

Hàng loạt sai phạm trong quản lý và giám sát vốn công

Không chỉ ghi nhận hiệu quả đầu tư thấp, NIK còn chỉ ra nhiều bất cập trong quy trình quản lý, giám sát và sử dụng nguồn lực công tại NCBR.

Theo kết quả kiểm toán, quy trình cấp vốn và tuyển chọn chuyên gia đánh giá hồ sơ thiếu minh bạch và chưa bảo đảm trách nhiệm giải trình. NCBR sử dụng thuật toán Excel thủ công để lựa chọn chuyên gia, cho phép thao tác lặp lại nhiều lần và chỉ lưu vết bằng các ảnh chụp màn hình tĩnh, làm gia tăng nguy cơ can thiệp hoặc thao túng kết quả.

NIK cũng phát hiện một số khoản chi bị đánh giá là lãng phí hoặc không đúng mục đích. Cụ thể, NCBR đã chi gần 451.000 PLN để thuê dịch vụ tư vấn riêng cho Giám đốc, đồng thời tài trợ chi phí pháp lý cho một cựu Phó Giám đốc trong các vụ án hình sự cá nhân không liên quan đến nhiệm vụ công vụ. Một số hợp đồng được ký kết cũng không có đầy đủ điều khoản nhằm bảo vệ quỹ công trước các rủi ro tổn thất.

Ở khâu hậu kiểm, việc thu hồi các khoản ngân sách từ những hợp đồng tài trợ bị hủy bỏ được đánh giá là kém hiệu quả. Các hợp đồng này chiếm khoảng 7% tổng số hợp đồng tài trợ trong giai đoạn 2014-2024. Tuy nhiên, NCBR mới chỉ thu hồi được khoảng 30% số tiền phải thu, trong khi số nợ đọng kéo dài đến cuối năm 2024 đã lên tới gần 0,5 tỷ PLN. Theo NIK, nguyên nhân chủ yếu là sự chậm trễ trong việc triển khai các thủ tục hành chính cần thiết để thu hồi công nợ.

Cơ quan kiểm toán cho rằng những sai phạm nêu trên có liên quan trực tiếp đến tình trạng bất ổn kéo dài trong công tác nhân sự và quản trị. Vị trí Giám đốc NCBR đã thay đổi tới 9 lần, nhưng chỉ có 1 lần thay đổi do hết nhiệm kỳ. Hội đồng Trung tâm có thời gian dài không bảo đảm đủ thành viên, trong khi nhiều bộ phận chủ chốt rơi vào tình trạng thiếu nhân lực nghiêm trọng. Việc quản lý thiếu ổn định cũng được cho là nguyên nhân khiến Công ty IDEAS mất nhiều nhà lãnh đạo khoa học hàng đầu trong năm 2024.

Trước những sai phạm mang tính hệ thống được phát hiện trong các khâu tuyển chọn chuyên gia, quản lý hợp đồng, thu hồi nợ và giám sát công ty con, NIK đã gửi 11 kiến nghị kiểm toán tới Giám đốc NCBR. Các kiến nghị tập trung vào việc rà soát toàn bộ các hợp đồng dịch vụ thuê ngoài nhằm đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách; sửa đổi toàn diện quy trình tuyển chọn chuyên gia đánh giá hồ sơ cấp vốn theo hướng minh bạch tuyệt đối và có thể truy xuất trách nhiệm giải trình; tái cấu trúc, gắn các mục tiêu chiến lược, mục tiêu vận hành và hệ thống chỉ số đánh giá (KPI) của IDEAS và AKCES, hoặc pháp nhân mới sau sáp nhập, với chức năng nhiệm vụ theo luật định của NCBR; đồng thời bảo đảm bộ máy quản trị và nhân sự tại các công ty con đáp ứng đầy đủ các yêu cầu pháp luật...

Giám đốc NCBR đã ra thông cáo chính thức chấp thuận và cam kết thực hiện toàn bộ các kiến nghị sau kiểm toán của NIK nhằm chấn chỉnh hoạt động của Trung tâm trong thời gian tới./.

(Theo nik.gov.pl)

PHÚ THÀNH