Ba kịch bản với kinh tế toàn cầu trước xung đột Trung Đông

Trong những ngày đầu xung đột tại Trung Đông vừa qua, cường độ giao tranh ở mức cao và kết cục chưa rõ ràng.

Người dân tản bộ dọc cầu Tabiat ở Tehran, Iran. Ảnh: CNBC

Nguồn cung năng lượng gián đoạn

Các tín hiệu mới nhất cho thấy rủi ro lớn cho nguồn cung năng lượng toàn cầu: Nhà máy lọc dầu lớn nhất Ả Rập Saudi đã đóng cửa; Qatar ngừng hoạt động cơ sở khí tự nhiên hóa lỏng lớn nhất thế giới; eo biển Hormuz gần như tê liệt. Giá dầu và khí đốt tăng vọt, thị trường chứng khoán suy yếu, lợi suất trái phiếu Mỹ tăng khi giới giao dịch giảm kỳ vọng Fed cắt giảm lãi suất.

Trong kịch bản nghiêm trọng nhất, Bloomberg Economics giả định xung đột kéo dài khi các bên không chịu nhượng bộ. Các đợt tấn công tăng cường của Iran có thể phá hủy các nhà máy lọc dầu, cảng biển hoặc phá hủy đường ống, khiến sản xuất năng lượng đình trệ.

Khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Dựa trên các nghiên cứu và kinh nghiệm từ những lần gián đoạn nguồn cung trước đây, Bloomberg Economics ước tính cứ nguồn cung giảm 1% sẽ đẩy giá tăng khoảng 4%. Như vậy, nếu eo biển này bị phong tỏa kéo dài, giá dầu có thể tăng 80% so với trước chiến tranh, lên khoảng 108 USD/thùng và duy trì ở mức đó tới quý IV trong kịch bản xấu.

Biên độ bất định rất rộng: Thiệt hại lớn hơn đối với hạ tầng năng lượng vùng Vịnh Ba Tư, ví dụ các đợt tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào Saudi Aramco, có thể đẩy giá cao hơn nữa. Ngược lại, xung đột ngắn hoặc thiệt hại hạn chế sẽ khiến giá tăng ít hoặc chỉ tăng đột biến trong thời gian ngắn.

Nguy cơ lạm phát

Giá dầu tăng mạnh tác động tới kinh tế qua nhiều kênh: Làm tăng chi phí cho người tiêu dùng và doanh nghiệp, giảm sức mua và kéo giảm tăng trưởng; đồng thời đẩy giá vận tải và các sản phẩm có đầu vào hóa dầu tăng cao, làm gia tăng lạm phát.

Với các ngân hàng trung ương, điều quan trọng là quy mô tác động và liệu kỳ vọng lạm phát có còn được “neo giữ” hay không. Nếu kỳ vọng ổn định, Fed, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) hay các cơ quan khác có thể bỏ qua tác động tạm thời và tập trung vào rủi ro tăng trưởng, thậm chí cân nhắc cắt giảm lãi suất. Nếu không, nguy cơ vòng xoáy lạm phát, tiền lương tăng, doanh nghiệp nâng giá, có thể buộc họ phải tăng lãi suất.

Tại Mỹ, cuộc cách mạng dầu đá phiến khiến cú sốc năng lượng có tác động trung hòa hơn tới tăng trưởng: Người tiêu dùng chịu thiệt vì giá xăng cao, nhưng nhà sản xuất hưởng lợi. Tuy nhiên với lạm phát, câu chuyện khác hẳn. Theo mô hình SHOK của Bloomberg Economics, giá dầu 108 USD/thùng sẽ làm lạm phát Mỹ tăng thêm khoảng 0,8 điểm phần trăm vào cuối năm, đưa mức lạm phát vượt 3%, cao hơn đáng kể mục tiêu 2% của Fed.

Điều đó ít nhất sẽ khiến Fed tạm dừng kế hoạch cắt giảm lãi suất; nếu kỳ vọng lạm phát mất neo, áp lực tăng lãi suất sẽ gia tăng. Mặt khác, ông Donald Trump cũng đối mặt rủi ro chính trị: Lạm phát và chiến tranh nước ngoài đều không được cử tri Mỹ ưa chuộng, trong khi cuộc bầu cử giữa kỳ chỉ còn vài tháng.

Với khu vực đồng euro và Vương quốc Anh, tác động tới tăng trưởng rõ ràng tiêu cực hơn do không có ngành sản xuất năng lượng đủ lớn để bù đắp. Giới phân tích ước tính cú sốc năng lượng có thể làm GDP khu vực đồng euro giảm 0,6% và Anh giảm 0,5%, đồng thời đẩy lạm phát tăng thêm khoảng 1,1 điểm phần trăm tại mỗi khu vực.

Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu dầu lớn, cũng chịu ảnh hưởng. Iran và Venezuela chiếm tỷ trọng đáng kể trong nhập khẩu dầu của nước này với mức giá chiết khấu. Mua dầu ở mức 108 USD/thùng có thể làm lạm phát Trung Quốc tăng thêm 0,8 điểm phần trăm.

Trong kịch bản ít nghiêm trọng hơn, xung đột tiếp diễn nhưng không gây thêm thiệt hại lớn tới hạ tầng năng lượng, giá dầu dao động quanh 80 USD/thùng. Lạm phát Mỹ tăng khoảng 0,3 điểm phần trăm, trong khi Anh và khu vực đồng euro tăng khoảng 0,5 điểm phần trăm. Tăng trưởng bị ảnh hưởng nhưng không nghiêm trọng, và ngân hàng trung ương các nước có thể ứng phó với cú sốc này.

Ở kịch bản tích cực nhất, Mỹ và Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn, gián đoạn giảm bớt, giá dầu quay về 65 USD/thùng. Xu hướng giảm lạm phát tiếp tục, ngân hàng trung ương giữ nguyên định hướng và rủi ro đối với kinh tế toàn cầu dịu xuống.

Lịch sử cho thấy những cú sốc địa chính trị tại Trung Đông từng làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu, như lệnh cấm vận dầu mỏ năm 1973 hay Cách mạng Iran năm 1979, từng đẩy lạm phát Mỹ lên hai con số và buộc Fed dưới thời Paul Volcker phải thắt chặt mạnh, khiến thất nghiệp gần 11% và kinh tế rơi vào suy thoái.

Dù kinh tế toàn cầu ngày nay đã giảm phụ thuộc cũng như đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, cú sốc tương tự thập niên 1970 khó lặp lại ở cùng cường độ. Tuy nhiên, nếu xung đột kéo dài, tác động đối với tăng trưởng, lạm phát và chính sách tiền tệ toàn cầu vẫn có thể rất nghiêm trọng.

Tú Anh