'Át chủ bài' của Iran trên eo biển Hormuz

Mỹ được cho đã phá hủy phần lớn hải quân của Iran. Tuy nhiên, đó không phải là lực lượng mà Tehran sử dụng để kiểm soát eo biển Hormuz, theo Wall Street Journal.

Hải quân chính quy của Iran vận hành các chiến hạm lớn, chủ yếu nhằm phô trương sức mạnh và thực hiện nhiệm vụ triển khai tầm xa không thường xuyên.

Trong khi đó, lực lượng bán quân sự thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sở hữu hạm đội tàu nhỏ gọn, linh hoạt hơn, được thiết kế để kiểm soát eo biển Hormuz bằng tên lửa và thủy lôi. Hạm đội này được cho khó bị tấn công hơn nhiều.

Farzin Nadimi, chuyên gia cao cấp về Iran tại Viện Washington (có trụ sở tại Mỹ), cho biết hơn 60% số tàu tấn công nhanh và xuồng cao tốc của IRGC vẫn còn nguyên vẹn.

Binh sĩ Iran tham gia cuộc tập trận quân sự thường niên ngoài khơi Vịnh Oman và gần eo biển Hormuz vào năm 2022. Ảnh: Quân đội Iran.

Mỹ 'siết' sức mạnh hải quân Iran

Mỹ đang tìm cách làm suy yếu năng lực của hải quân Iran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) chịu trách nhiệm khu vực Trung Đông cho biết đến ngày 6/4, họ đã đánh chìm hơn 155 tàu của Iran.

Hình ảnh vệ tinh và các đoạn video chính thức của quân đội Mỹ cho thấy đòn tấn công của nước này đã gây thiệt hại nặng nề cho hạm đội Iran, bao gồm cả những tàu hiện đại và mạnh nhất. Tuy nhiên, phần lớn thiệt hại nằm ở lực lượng hải quân truyền thông.

Một trong những đòn tấn công đáng chú ý nhất là vào tháng 3, tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi đánh trúng tàu IRIS Dena của Iran tại Ấn Độ Dương, gần Sri Lanka, khi trên tàu có khoảng 180 người. Ít nhất 87 người thiệt mạng.

Các cuộc tấn công được ghi nhận khác bao gồm đòn đánh nhắm vào tàu rải thủy lôi và tàu hộ vệ.

Mỹ cũng phá hủy một số tàu chiến hiện đại nhất của IRGC. Hình ảnh từ CENTCOM cho thấy trong số đó có IRIS Shahid Sayyad Shirazi - tàu hai thân tàng hình được công bố vào tháng 2/2024, có khả năng phóng tên lửa chống hạm và tên lửa đất đối không.

Ngoài ra, Mỹ còn tấn công tàu sân bay không người lái lớn nhất của IRGC tại Vịnh Ba Tư - Shahid Bagheri - vốn cũng được sử dụng làm bệ phóng tên lửa chống hạm và trực thăng, theo Nicholas Carl - chuyên gia tại Dự án các mối đe dọa nghiêm trọng thuộc Viện Doanh nghiệp Mỹ.

Theo công ty tình báo quốc phòng Janes, đến ngày 5/3, 4 trong số các tàu chiến mặt nước chủ lực của hải quân Iran, bao gồm một tàu khu trục nhỏ lớp Jamaran, có khả năng đã bị đánh chìm hoặc vô hiệu hóa.

Tổng cộng, Iran được cho mất 6/7 tàu khu trục nhỏ, hai tàu hộ tống cỡ nhỏ và một trong 3 tàu ngầm thường hoạt động xa bờ.

Chiến lược phi đối xứng

Tuy nhiên, IRGC vẫn sở hữu số lượng lớn tàu nhỏ chuyên hoạt động trong các vùng biển hẹp của Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz. Đây chính là môi trường mà chúng phát huy hiệu quả nhất.

Các tàu nhỏ này không chỉ có số lượng lớn hơn mà còn khó bị phát hiện trên vệ tinh hơn so với tàu chiến cỡ lớn. IRGC còn sử dụng căn cứ ngầm dọc bờ biển đá để cất giấu hàng trăm tàu tấn công nhỏ.

“Sẽ mất rất nhiều thời gian nếu Mỹ muốn loại bỏ toàn bộ số tàu đó”, Chris Long, cựu sĩ quan hải quân Anh tại Vùng Vịnh, nhận định.

Các tàu hải quân của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran hoạt động tại Vịnh Ba Tư. Ảnh: Reuters.

Theo Wall Street Journal, Tehran tăng cường lực lượng này sau khi đổi chiến lược quân sự từ bài học năm 1988.

Khi một tàu khu trục Mỹ trúng thủy lôi trong “cuộc chiến tàu chở dầu”, Washington đã điều lực lượng đến và quét sạch các vị trí của Iran tại Vùng Vịnh, đồng thời phá hủy tàu đối đầu.

Từ đó, Iran chuyển sang chiến lược phi đối xứng, tập trung kiểm soát vận tải thương mại, theo Nicholas Carl.

Dữ liệu từ Armed Conflict Location and Event Data - tổ chức theo dõi các cuộc xung đột trên toàn thế giới - cho thấy kể từ ngày 28/2 đã có ít nhất 50 cuộc tấn công của Iran nhằm vào tàu thuyền tại Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz.

IRGC cũng được cho bắt đầu sử dụng thiết bị không người lái để tấn công. Tàu chở dầu Safesea Vishnu, treo cờ Quần đảo Marshall, đã bị hai xuồng không người lái mang chất nổ tấn công tại cảng Iraq hôm 11/3.

Theo công ty an ninh hàng hải Ambrey, tàu chở dầu MKD VYOM, mang cờ quần đảo Marshall, cũng bị tấn công gần Oman. Trong khi đó, tàu chở dầu thô Sonangol Namibe, mang cờ Bahamas, bị xuồng không người lái tấn công khi neo đậu gần cảng Khor al Zubair của Iraq.

IRGC lần đầu công bố drone hải quân khoảng một năm trước trong video về căn cứ ngầm.

Quân đội Mỹ cho biết vào thời điểm đó, lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen cũng sử dụng công nghệ tương tự để tấn công tàu thương mại trên Biển Đỏ.

Thủy lôi là mối lo ngại lớn khác.

Sau khi Mỹ đạt thỏa thuận ngừng bắn với Tehran trong hai tuần để đổi lấy việc mở lại eo biển, Iran đã phát cảnh báo qua hệ thống radio hàng hải rằng bất cứ tàu nào cố gắng đi qua mà không có sự cho phép của IRGC đều có nguy cơ bị phá hủy.

Tehran cũng thông báo với bên trung gian rằng họ sẽ hạn chế lưu lượng xuống khoảng 12 tàu mỗi ngày, giảm mạnh so với hơn 100 tàu trước khi chiến sự nổ ra.

Iran sau đó tiếp tục thông báo về sự hiện diện của thủy lôi chống hạm trên tuyến hàng hải chính. Tehran yêu cầu các tàu phải tham vấn IRGC để đi theo lộ trình mới dọc bờ biển Iran nhằm tránh khu vực có thủy lôi.

Sự hiện diện của chúng chưa được xác nhận, và một số nhà phân tích coi cảnh báo này là chiến thuật hù dọa.

Tuy nhiên, thông báo trên, kèm theo bản đồ khu vực cấm đi lại, đã được lan truyền rộng rãi trong giới thủy thủ.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran công bố các tuyến đường thay thế qua eo biển Hormuz. Ảnh: Al Jazeera.

Rất ít thuyền trưởng hoặc thủy thủ dám mạo hiểm. Một thủy thủ Trung Quốc (32 tuổi) cho biết thuyền trưởng của anh đã hai lần từ chối lệnh vượt eo biển từ chủ tàu.

Với những chiến thuật trên, việc mất đi các tàu chiến cỡ lớn được cho không ảnh hưởng nhiều đến khả năng phong tỏa eo biển của IRGC.

“Chiến lược phi đối xứng của họ đang phát huy hiệu quả”, David Des Roches, cựu quan chức phụ trách chính sách Vùng Vịnh tại Bộ Quốc phòng Mỹ, nhận định.

Iran được cho là sở hữu hàng nghìn thủy lôi. Chúng có thể được rải từ tàu đánh cá hoặc các phương tiện nhỏ khác, theo ông Long.

“Iran đã mất 80% đến 90% năng lực hải quân”, phó đô đốc về hưu Robert Harward, cựu phó chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, nhận định. “Nhưng 10% còn lại là phần khó xử lý nhất”.

Hôm 11/4, 3 quan chức Mỹ cho biết hai tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường của Mỹ đã đi qua eo biển - đánh dấu lần đầu tiên tàu chiến Mỹ quá cảnh khu vực này kể từ khi chiến sự nổ ra.

Tuy nhiên, hãng thông tấn bán chính thức Tasnim, dẫn tin từ quân đội và IRGC, bác bỏ tuyên bố 2 tàu khu trục Mỹ tiến vào tuyến đường thủy chiến lược này để làm nhiệm vụ rà phá thủy lôi.

Hải quân của IRGC sau đó khẳng định họ duy trì “quyền kiểm soát hoàn toàn và quản lý thông minh” đối với eo biển Hormuz.

Trong bối cảnh đó, hôm 12/4, sau khi đàm phán tại Islamabad rơi vào ngõ cụt, ông Trump tuyên bố ngay lập tức hải quân Mỹ sẽ bắt đầu phong tỏa toàn bộ tàu thuyền ra vào eo Hormuz.

“Đến một thời điểm nào đó, chúng ta sẽ đạt được nguyên tắc ‘tàu nào vào được thì ra được’, nhưng Iran đã không cho điều đó xảy ra, chỉ bằng cách nói rằng ‘có thể có mìn đâu đó mà không ai biết ngoài họ’”.

Iran nhắm bắn chiến đấu cơ Mỹ gần eo biển Hormuz Truyền thông nhà nước Iran cho biết hệ thống phòng không đã khai hỏa vào một máy bay A-10 bị coi là “đối phương” tại vùng biển phía nam gần eo biển Hormuz. Cùng ngày, New York Times đưa tin thêm một chiến đấu cơ Mỹ gặp nạn ở khu vực Vịnh, phi công duy nhất đã được giải cứu.

Minh An