Áp lực từ Mỹ: bài toán không nằm ở cán cân thương mại

Sản xuất tại một doanh nghiệp dệt may. Ảnh: TL

Ba tháng đầu năm 2026, Việt Nam nhập khẩu từ Mỹ đạt khoảng 5,14 tỉ đô la trong khi xuất khẩu sang thị trường này lên tới khoảng 39 tỉ đô la. Cán cân thương mại tiếp tục mở rộng theo hướng thặng dư lớn, nhưng cấu trúc phía sau đang dịch chuyển nhanh hơn chính con số.

Doanh nghiệp điều chỉnh từ cấu trúc đầu vào

Áp lực từ các yêu cầu về thuế quan, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng của Mỹ đang không chỉ tác động đến hàng hóa xuất khẩu, mà lan ngược về cấu trúc đầu vào sản xuất.

Trong ngành gỗ, ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TPHCM (HAWA), cho biết nhiều doanh nghiệp đã nâng tỷ lệ sử dụng gỗ nhập khẩu từ Mỹ lên khoảng 40-50% ở phân khúc trung và cao cấp nhằm đáp ứng yêu cầu về tính hợp pháp và minh bạch chuỗi cung ứng. Theo ông, đây không còn là lựa chọn tối ưu chi phí mà là điều kiện để duy trì đơn hàng tại thị trường Mỹ.

Ở cấp doanh nghiệp, ông Phùng Quốc Cường, đại diện một nhà sản xuất nội thất xuất khẩu, cho rằng việc sử dụng gỗ Mỹ đã trở thành điều kiện để duy trì đơn hàng.

Bà Anne Benjaminson, Phó Tổng Lãnh sự Mỹ tại TPHCM, cũng cho hay riêng năm ngoái, kim ngạch xuất khẩu lâm sản của Mỹ sang Việt Nam đã tăng gấp đôi, đạt khoảng 745 triệu đô la Mỹ, phản ánh sự gia tăng đan xen trong chuỗi nguyên liệu hai chiều.

Trong dệt may, sự điều chỉnh tập trung ở khâu sợi. Các doanh nghiệp như Vinatex, Sợi Thế Kỷ, Sợi Phú Bài, Texhong và Huafu gia tăng nhập khẩu bông Mỹ.

Năm 2025, Việt Nam nhập khoảng 778.055 tấn bông từ Mỹ, tương đương 1,37 tỉ đô la Mỹ, chiếm gần một nửa tổng nhập khẩu bông. Theo một chuyên gia ngành dệt may, điểm thay đổi không nằm ở giá, mà ở yêu cầu truy xuất: "chuỗi cung ứng buộc phải được thiết kế lại từ đầu vào".

Ở các lĩnh vực công nghiệp, nhập khẩu công nghệ thiết bị và LNG từ Mỹ gia tăng cho thấy xu hướng dịch chuyển rộng hơn từ tối ưu chi phí sang tối ưu cấu trúc chuỗi cung ứng. Đơn cử Long Sơn Petrochemicals đang xem xét mở rộng nhập nguyên liệu từ Mỹ trong chiến lược đa dạng hóa LNG.

Điểm chung của các ngành là điều chỉnh không còn nằm ở khâu sản xuất mà bắt đầu từ cấu trúc đầu vào.

Khi Mỹ gia tăng điều tra thương mại đối với các nền kinh tế có thặng dư lớn như Việt Nam, các ngành xuất khẩu chủ lực như gỗ, dệt may, da giày... đang bước vào một chu kỳ điều chỉnh mang tính cấu trúc.

Không còn là câu chuyện đơn hàng hay chi phí, mà là tái định vị chuỗi cung ứng, mô hình sản xuất và vị trí doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Các yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ nội địa hóa và minh bạch chuỗi cung ứng vì vậy không còn là điều kiện kỹ thuật, mà trở thành điều kiện thị trường.

Theo GS. Trần Ngọc Anh (Đại học Indiana, Mỹ), thương mại đang dịch chuyển từ trao đổi hàng hóa sang công cụ tổ chức lại chuỗi giá trị toàn cầu. Trong bối cảnh đó, các ngành có cấu trúc tương đồng sẽ cùng chịu áp lực điều chỉnh.

Một số chuyên gia chính sách thương mại nhận định xu hướng điều tra nguồn gốc và chống lẩn tránh xuất xứ sẽ tiếp tục gia tăng, đặc biệt với các ngành có liên kết sâu với chuỗi cung ứng khu vực.

Nhập khẩu như điều kiện để duy trì xuất khẩu

Năm 2025, nhập khẩu từ Mỹ đạt gần 19,3 tỉ đô la, tăng 27,7%, tập trung vào điện tử, máy móc và nguyên liệu công nghiệp nền tảng. Ba tháng đầu năm 2026, xu hướng này tiếp tục mở rộng.

Nếu nhìn bề mặt, đây là tăng trưởng thương mại hai chiều. Tuy nhiên, trong thực tế vận hành chuỗi cung ứng, nhập khẩu đang đóng vai trò như một điều kiện để duy trì khả năng xuất khẩu sang chính thị trường Mỹ.

Phần lớn nguyên liệu gỗ sản xuất tại Công ty Bảo Hưng được nhập từ Mỹ. Ảnh: LH

Điều này giúp giảm áp lực ngắn hạn lên cán cân thương mại nhưng đồng thời làm gia tăng mức độ phụ thuộc vào hệ tiêu chuẩn và nguồn cung bên ngoài.

Xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục tăng mạnh, đạt khoảng 39 tỉ đô la trong ba tháng đầu năm 2026, chiếm hơn 31% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Tuy nhiên, theo TS. Huỳnh Thế Du (Đại học Fulbright Việt Nam), rủi ro không nằm ở tăng trưởng, mà ở độ trễ điều chỉnh chính sách: khi thay đổi xảy ra, tác động thường không tuyến tính mà theo dạng bậc thang.

Đà tăng xuất khẩu trong bối cảnh siết chặt thương mại tạo ra một nghịch lý, khi thặng dư càng lớn thì mức độ chú ý chính sách càng cao.

Từ gỗ, thép đến pin mặt trời, nhiều ngành đang bị đặt trong cùng một logic kiểm soát nguồn gốc, đặc biệt khi có yếu tố liên quan đến chuỗi cung ứng Trung Quốc. Thương mại vì vậy không chỉ là dòng chảy hàng hóa, mà đang trở thành một biến số chính sách có khả năng tái định hình cấu trúc sản xuất.

Gỡ điểm nghẽn dài hạn

Tại một hội thảo về 150 ngày thuế quan 10% của Mỹ (kết thúc vào tháng 8 tới), GS. Trần Ngọc Anh cho rằng, vấn đề không nằm ở cán cân thương mại mà ở vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn dừng ở khâu gia công, trong khi thiết kế, thương hiệu và phân phối nằm ngoài nền kinh tế nội địa. "Khi đứng ở vị trí này, doanh nghiệp sẽ là bên chịu rủi ro lớn nhất khi chính sách thay đổi", ông nhận định.

Điều đó tạo ra một nghịch lý kéo dài khi thặng dư thương mại có thể tăng nhưng giá trị giữ lại trong nền kinh tế không tăng tương ứng. Áp lực từ Mỹ không làm thay đổi xu hướng tăng trưởng trong ngắn hạn nhưng cho thấy rõ một thực tế cấu trúc rằng thặng dư không đồng nghĩa với vị thế. Khi giá trị nằm ngoài chuỗi sản xuất nội địa, thặng dư trở thành con số gây chú ý nhiều hơn là thước đo sức mạnh.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng được tái thiết kế bởi tiêu chuẩn và chính sách, tăng trưởng thương mại không còn là đích đến mà trở thành điểm khởi đầu của rủi ro cấu trúc. Câu hỏi đặt ra không còn là Việt Nam xuất siêu bao nhiêu mà là nền kinh tế đang đứng ở đâu trong chuỗi tạo ra con số đó và vị trí ấy đang được nâng lên hay chỉ mở rộng trên nền cấu trúc cũ.

Theo TS. Huỳnh Thế Du, vấn đề không nằm ở quy mô xuất khẩu mà ở mức độ tham gia vào chuỗi giá trị.

Trong ngắn hạn, điều chỉnh nhập khẩu và đa dạng hóa thị trường cho thấy khả năng thích ứng. Nhưng về dài hạn, thách thức cốt lõi là nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, để cán cân thương mại không còn là điểm dễ tổn thương mà trở thành hệ quả tự nhiên của một nền kinh tế có nền tảng giá trị sâu hơn.

Lê Hoàng