An sinh xã hội là nền tảng của Hợp tác xã hạnh phúc và bền vững

Khu vực kinh tế hợp tác xã hiện diện ở nhiều lĩnh vực, trong đó khoảng 70 % là lĩnh vực nông, lâm nghiệp tại các vùng nông thôn, miền núi, gắn trực tiếp với đời sống cộng đồng. Đặc điểm nổi bật của khu vực này là tập hợp thành viên những nhóm lao động thường chịu tác động mạnh trước biến động của xã hội như môi trường kinh doanh, việc làm, thu nhập, già hóa dân số và đặc biệt là rủi ro từ bệnh tật, thiên tai, dịch bệnh.

Kết quả khảo sát vào tháng 03/2026 của Viện Khoa học kinh tế hợp tác - Liên minh HTX Việt Nam, trong khu vực HTX nông, lâm nghiệp, hầu hết các HTX chỉ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho các thành viên chủ chốt bao gồm Hội đồng Quản trị và Ban giám đốc, kế toán trưởng, còn các thành viên HTX, người lao động thời vụ chưa được hỗ trợ, đa phần là không đóng bảo hiểm xã hội, chỉ tự túc đóng bảo hiểm y tế. Điều này dẫn đến giảm vai trò, bản chất hoạt động xã hội của HTX, đồng thời tạo ra nhiều rủi ro an sinh cho thành viên.

Hợp tác xã là điểm chạm của chính sách an sinh

Theo cách tiếp cận khoa học, an sinh xã hội trong hợp tác xã cần được hiểu như một hệ thống phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro. Phòng ngừa là giúp thành viên có bảo hiểm, có kỹ năng nghề, có thông tin thị trường và có khả năng thích ứng. Giảm thiểu là tạo cơ chế hỗ trợ khi thu nhập suy giảm, khi gặp tai nạn lao động, bệnh tật hoặc mất việc làm. Khắc phục là giúp người lao động phục hồi sinh kế, tái hòa nhập sản xuất và tiếp tục tham gia vào chuỗi giá trị của hợp tác xã.

Do đó, công tác an sinh xã hội trong khu vực hợp tác xã không chỉ dừng ở việc vận động người lao động tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp hay các chính sách trợ giúp xã hội. Vấn đề cốt lõi là xây dựng một hệ sinh thái an sinh phù hợp với tính chất liên kết, tự chủ và cùng hưởng lợi về kinh tế - xã hội của khu vực kinh tế tập thể.

Đoàn công tác Viện Khoa học Kinh tế hợp tác làm việc với HTX Rừng bách thảo - Đà Nẵng

Ông Nguyễn Thanh Bình Giám đốc HTX Rừng bách thảo chia sẻ “bản thân đã trải qua thực tế nên nhận thực được lợi ích của việc tham gia bảo hiểm, đặc biệt là trong bối cảnh ở nông thôn, miền núi điều kiện phát triển kinh tế ngày càng gặp nhiều khó khăn; rủi ro thiên tai, bão lũ do biến đổi khí hậu xẩy ra thường xuyên”.

Thực tế cho thấy, nhiều hợp tác xã đã từng bước lồng ghép yếu tố an sinh vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một số đã hình thành quỹ tương trợ nội bộ, hỗ trợ thành viên gặp khó khăn, tổ chức khám sức khỏe định kỳ; phối hợp với cơ quan bảo hiểm để tuyên truyền chính sách; liên kết đào tạo nghề, chuyển đổi kỹ thuật sản xuất, bảo đảm việc làm theo mùa vụ.

Dù quy mô còn khác nhau, những mô hình này cho thấy hợp tác xã có thể trở thành “điểm chạm” hiệu quả của chính sách an sinh đến từng hộ, từng người lao động. Tuy nhiên, việc mở rộng an sinh xã hội trong khu vực hợp tác xã vẫn đối mặt với không ít thách thức do thành viên HTX chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích dài hạn của bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và công tác tuyên truyền vận động của chính quyền địa phương, các cơ quan chức năng còn hạn chế.

Quan trọng hơn là hiệu quả hoạt động và sự minh bạch về quản trị tài chính của HTX còn hạn chế, chưa tạo được nguồn lực để hỗ trợ thành viên HTX tham gia bảo hiểm. Đối với lao động thời vụ, lao động phi chính thức hoặc thành viên góp sức theo chu kỳ sản xuất, việc thiết kế chính sách đóng – hưởng phù hợp vẫn là bài toán cần tiếp tục hoàn thiện.

Xây dựng hệ sinh thái an sinh cho kinh tế tập thể

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, cần chuyển từ cách làm tuyên truyền đơn tuyến sang mô hình quản trị an sinh thông qua các tổ chức kinh tế tập thể. Mỗi hợp tác xã cần nâng cao năng lực quản trị, minh bạch về tài chính để từng bước xây dựng quỹ an sinh xã hội và hình thành hồ sơ theo dõi an sinh xã hội của thành viên bao gồm độ tuổi, tình trạng việc làm, mức thu nhập, nguy cơ rủi ro nghề nghiệp, nhu cầu bảo hiểm, nhu cầu đào tạo... Đây là cơ sở để phân nhóm đối tượng, thiết kế giải pháp hỗ trợ an sinh xã hội phù hợp cho thành viên từng bước đáp ứng yêu về một mô hình HTX Hạnh phục và phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, cần tăng cường vai trò của liên minh hợp tác xã, chính quyền địa phương, cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức công đoàn và các thiết chế cộng đồng trong công tác tuyên truyền về chính sách, pháp luật và vận động thành viên HTX tham gia công tác bảo hiểm. Hợp tác xã không tự mình gánh được toàn bộ chức năng an sinh, nhưng có thể trở thành đầu mối tổ chức, kết nối và giám sát thực hiện chính sách. Khi chính sách bảo hiểm thông qua HTX sẽ kết nối được mạng lưới cộng đồng, hiệu quả bao phủ sẽ cao hơn, chi phí triển khai thấp hơn và mức độ tin cậy của người dân cũng được củng cố.

Viện Khoa học kinh tế hợp tác tổ chức tập huấn An sinh xã hội cho HTX tỉnh Thanh Hóa

Một hướng đi đáng chú ý là đưa tiêu chí an sinh xã hội vào đánh giá chất lượng hoạt động của hợp tác xã. HTX hạnh phúc và phát triển bền vững là HTX bên cạnh đạt tiêu chí về doanh thu, lợi nhuận, số lượng thành viên hay hiệu quả sản xuất, cần đạt được các tiêu chí về tỷ lệ thành viên tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện; số lao động được đào tạo nghề; số trường hợp được hỗ trợ khi gặp rủi ro; mức độ an toàn lao động; khả năng duy trì việc làm ổn định và mức độ bình đẳng trong tiếp cận phúc lợi.

Về dài hạn, mở rộng an sinh xã hội trong khu vực hợp tác xã còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của kinh tế tập thể. Một hợp tác xã có hệ thống phúc lợi tốt sẽ giữ chân được thành viên, thu hút lao động có kỹ năng, tạo niềm tin với đối tác và nâng cao uy tín trên thị trường. Khi người lao động yên tâm về sức khỏe, tuổi già và sinh kế, họ có điều kiện đầu tư nhiều hơn cho sản xuất, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực khoa học, kỹ thuật và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Mở rộng công tác an sinh xã hội trong khu vực hợp tác xã vì thế không chỉ là nhiệm vụ trước mắt, mà là bước đi chiến lược để xây dựng một khu vực kinh tế tập thể hiện đại, hạnh phúc và bền vững, nơi tăng trưởng kinh tế luôn song hành với tiến bộ và công bằng xã hội. Đối với khu vực hợp tác xã, đầu tư vào an sinh chính là đầu tư vào con người, là nguồn lực trung tâm của mô hình kinh tế dựa trên hợp tác, chia sẻ và trách nhiệm cộng đồng.

Trong giai đoạn mới, hợp tác xã cần được nhìn nhận như một thiết chế kinh tế - xã hội đặc thù, có khả năng nối kết chính sách an sinh với đời sống cơ sở. Khi “lưới đỡ” an sinh được mở rộng đến từng thành viên, từng hộ sản xuất, từng nhóm lao động yếu thế, kinh tế tập thể không chỉ tăng trưởng về quy mô mà còn khẳng định vai trò nhân văn trong tiến trình phát triển đất nước.

Tuấn Lê