Ai sở hữu giá trị của sáng tạo trong kỷ nguyên AI?

Hội nghị tập trung vào các vấn đề: Khi máy móc tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất và phân phối nội dung, quyền của người sáng tạo, nguồn thu bản quyền và sự đa dạng văn hóa sẽ được bảo vệ ra sao?

Công nghệ đã bước vào phần việc của người sáng tạo

Tại trụ sở UNESCO ở Paris, nghệ sĩ, chuyên gia quốc tế, đại diện các tổ chức quốc tế, khu vực tư nhân và xã hội dân sự cùng thảo luận về những biến đổi mà trí tuệ nhân tạo và môi trường số đang tạo ra đối với văn hóa.

Hội nghị được tổ chức trong khuôn khổ Công ước UNESCO năm 2005 về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa.

Phiên khai mạc chính thức có sự tham gia trực tiếp và trực tuyến của Phó Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách Văn hóa Nayef Al-Fayez, Phó Tổng Thư ký Liên minh Viễn thông Quốc tế Tomas Lamanauskas, Giám đốc Vụ Luật Bản quyền, Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới Michele Woods, Chủ tịch Nhóm Đại sứ Pháp ngữ tại UNESCO Martin Ouaklani, Bỉ (Liên bang Wallonie-Bruxelles).

Đại sứ thiện chí của UNESCO Jean Michel Jarre và Phó Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc Ángeles González-Sinde phát biểu khai mạc Hội nghị.

Cách UNESCO đặt vấn đề khá rõ. Đây không phải cuộc thảo luận thuần túy về công nghệ. AI đang tác động đồng thời tới sáng tạo nghệ thuật, quyền văn hóa, các ngành công nghiệp sáng tạo, vị thế của nghệ sĩ và khả năng tiếp cận những nội dung văn hóa đa dạng trên môi trường số.

Phiên thảo luận đầu tiên mang tên “Sáng tạo trong kỷ nguyên AI: Giữa sáng tạo của con người và sản xuất tổng hợp”.

Sự hiện diện của các diễn giả đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau phản ánh đúng tính chất của vấn đề. Bàn thảo luận có Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc về quyền văn hóa Alexandra Xanthaki, Phó Chủ tịch cấp cao về quan hệ công chúng và quan hệ đa phương tại Universal Music Group Robbert Baruch, nghệ sĩ, nhà làm phim và nhà thiết kế Nigeria Malik Afegbua; cùng tác giả, nhà báo Pháp Sébastien Bailly.

Câu chuyện ở đây không đơn giản là AI có thể tạo ra một bức ảnh, bài hát, kịch bản hay đoạn phim trong vài giây.

Khi công cụ có khả năng tạo nội dung ngày càng mạnh, ranh giới giữa công cụ hỗ trợ sáng tạo và sản phẩm được tạo ra chủ yếu bởi máy trở nên khó xác định hơn. Cùng với đó là hàng loạt vấn đề về quyền tác giả, quyền được biết tác phẩm của mình được sử dụng ra sao và khả năng kiếm sống của người sáng tạo.

UNESCO đã đặt vấn đề này trong một chuỗi thảo luận kéo dài nhiều năm. Báo cáo của Nhóm chuyên gia độc lập về AI và văn hóa được UNESCO công bố trong năm 2025 cảnh báo AI đang phát triển nhanh hơn năng lực quản trị văn hóa.

Báo cáo kêu gọi các quốc gia đưa văn hóa vào chiến lược AI, tăng hợp tác xuyên biên giới và đầu tư vào năng lực hiểu biết về AI trong lĩnh vực văn hóa.

Một thông điệp xuyên suốt của UNESCO là công nghệ phải phục vụ con người, chứ không để giá trị của con người bị điều chỉnh theo công nghệ.

Một thông điệp xuyên suốt của UNESCO là công nghệ phải phục vụ con người

Bài toán lớn hơn bản quyền

Nếu AI chỉ tạo ra nội dung mới bằng những dữ liệu được phép sử dụng, câu chuyện đã đơn giản hơn rất nhiều.

Nhưng các hệ thống AI được xây dựng trên những khối lượng dữ liệu khổng lồ. Trong đó có thể tồn tại tác phẩm âm nhạc, hình ảnh, văn bản, phim ảnh, thiết kế và nhiều dạng biểu đạt văn hóa khác.

Phiên thảo luận thứ hai có chủ đề “Phát triển các hệ thống trí tuệ nhân tạo tôn trọng quyền và sự đa dạng của các biểu hiện văn hóa”. Điều phối phiên thảo luận này là Giáo sư Luật (Đại học Paris-Saclay, Pháp) Alexandra Bensamoun.

Các diễn giả đến từ Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế, Hiệp hội Họa sĩ truyện tranh Hàn Quốc, giới nghệ thuật Thổ Nhĩ Kỳ và Microsoft France. Sự tham gia của cả đại diện ngành công nghiệp sáng tạo lẫn doanh nghiệp công nghệ cho thấy bài toán này không thể giải quyết từ một phía.

Vấn đề cần phân định ngày càng rõ hơn. Tác phẩm được đưa vào dữ liệu huấn luyện theo điều kiện nào? Chủ sở hữu quyền có được biết hay không? Có cơ chế xin phép không? Nếu tác phẩm được sử dụng để tạo ra giá trị thương mại, người sáng tạo có được hưởng lợi hay không?

AI có thể làm giảm chi phí sản xuất nội dung, nhưng không có nghĩa chi phí xã hội của sáng tạo cũng biến mất. Ngược lại, khi sản phẩm tổng hợp tăng nhanh, sức ép đối với những người sống bằng nghề sáng tạo có thể lớn hơn.

Báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity 2026 của UNESCO đưa ra một dữ liệu đáng suy nghĩ. Doanh thu kỹ thuật số hiện chiếm khoảng 35% thu nhập của người sáng tạo, tăng từ 17% năm 2018.

Cùng lúc, UNESCO cảnh báo sự phát triển của AI tạo sinh có thể tạo sức ép đáng kể lên nguồn thu của người sáng tạo âm nhạc và lĩnh vực nghe nhìn trong những năm tới.

Báo cáo cũng nhấn mạnh tình trạng tập trung thị trường ở một số nền tảng phát trực tuyến và cơ chế tuyển chọn nội dung thiếu minh bạch đang khiến những người sáng tạo ít tên tuổi khó tiếp cận công chúng.

Đây là điểm khiến câu chuyện AI vượt ra khỏi phạm vi pháp luật về bản quyền. Nó trở thành câu chuyện về phân phối giá trị trong nền kinh tế sáng tạo.

AI tham gia ngày càng sâu vào các lĩnh vực công nghiệp văn hoá, sáng tạo nội dung

Có nội dung chưa có nghĩa công chúng sẽ nhìn thấy

Phiên thứ ba của Hội nghị tập trung vào một vấn đề ít được nói tới hơn nhưng có ý nghĩa đặc biệt với các ngành công nghiệp văn hóa: khả năng được công chúng tìm thấy.

UNESCO lấy chủ đề phiên này là “Thúc đẩy khả năng khám phá sự đa dạng nội dung văn hóa trong kỷ nguyên AI”. Giám đốc Ngôn ngữ Pháp trong Sự đa dạng của các nền văn hóa Pháp ngữ, Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ Diana Ramarohetra điều phối phiên này.

Các diễn giả đến từ Argentina, Morocco, Senegal và Ubisoft cùng thảo luận về cách nội dung văn hóa có thể tiếp cận công chúng trong môi trường ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số và thuật toán. Đây là một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về thị trường văn hóa.

Trước đây, một nghệ sĩ hoàn thành tác phẩm và đưa tác phẩm ra thị trường đã có thể xem là hoàn tất phần lớn công việc sáng tạo. Trong môi trường số, sản phẩm còn phải vượt qua một lớp cửa khác: thuật toán đề xuất, công cụ tìm kiếm, nền tảng phân phối và hành vi của người dùng.

Một tác phẩm được hoàn thành chưa đồng nghĩa với việc nó có thể tiếp cận công chúng. Phim có thể bị bỏ qua trên hệ thống đề xuất, âm nhạc có thể chìm giữa vô số nội dung mới, sách số có thể không tìm được đúng độc giả.

Với những nghệ sĩ đến từ các nền văn hóa ít được biết tới, khoảng cách giữa “có mặt trên internet” và “được nhìn thấy” vẫn rất lớn. Sự phong phú của nội dung không tự động tạo ra sự đa dạng trong những gì công chúng thực sự tiếp cận.

Báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity 2026 cũng cảnh báo về sự tập trung của các nền tảng phát trực tuyến và những hệ thống tuyển chọn nội dung thiếu minh bạch, có thể làm giảm khả năng tiếp cận của các nghệ sĩ ít tên tuổi.

UNESCO đồng thời lưu ý rằng hiện chỉ 48% quốc gia đang xây dựng số liệu thống kê về tiêu dùng nội dung văn hóa số, khiến việc hoạch định chính sách gặp nhiều hạn chế.

UNESCO muốn giữ lại điều gì trong kỷ nguyên AI?

Điểm xuyên suốt của Hội nghị là con người vẫn phải đứng ở trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo. Đây cũng là định hướng UNESCO đã nhấn mạnh tại MONDIACULT 2025.

AI đang tạo cơ hội mở rộng tiếp cận văn hóa, hỗ trợ bảo tồn di sản và thúc đẩy sáng tạo, nhưng đồng thời kéo theo nguy cơ mất việc làm, sử dụng IP trái phép, làm giảm giá trị lao động sáng tạo của con người, ảnh hưởng đến đa dạng và chủ quyền văn hóa.

UNESCO nhấn mạnh quản trị AI dựa trên quyền con người, minh bạch, bảo vệ nghệ sĩ và cộng đồng văn hóa, đồng thời hạn chế những tác động có thể làm sâu sắc thêm khoảng cách số.

Tinh thần ấy cũng phù hợp với định hướng của Công ước 2005. UNESCO đã xây dựng các hướng dẫn về môi trường số, trong đó nhấn mạnh việc bảo đảm thù lao công bằng cho nghệ sĩ và người làm văn hóa, tăng hợp tác giữa nền tảng trực tuyến với chủ thể quyền, hỗ trợ sáng tạo số và phát triển các thị trường cho sản phẩm văn hóa số.

Nói cách khác, UNESCO không đặt vấn đề thế giới có nên sử dụng AI hay không. Thách thức lớn hơn là định hình lại luật chơi của nền kinh tế sáng tạo, để AI mở rộng năng lực sáng tạo mà không làm suy giảm không gian, quyền lợi và giá trị của con người.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển nhanh

Việt Nam đứng ở đâu trong câu chuyện này?

Đây là vấn đề Việt Nam khó có thể đứng ngoài. Công nghiệp văn hóa Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển nhanh, mở rộng mạnh về thị trường số. Điện ảnh, âm nhạc, game, xuất bản, quảng cáo, thiết kế, hoạt hình, nội dung số và các lĩnh vực sáng tạo khác đều đang sử dụng AI ở những mức độ khác nhau.

AI có thể giúp một các nhóm làm phim nhỏ giảm chi phí tiền kỳ. Một studio game có thể tạo nguyên mẫu nhanh hơn. Nhà thiết kế có thêm công cụ thử nghiệm. Nhà xuất bản có thể khai thác dữ liệu để hiểu độc giả. Nghệ sĩ có thể mở rộng khả năng tiếp cận công chúng quốc tế. Nhưng chính những lợi ích ấy cũng đặt ra yêu cầu mới về quyền.

Nếu dữ liệu văn hóa Việt Nam được đưa vào các hệ thống AI, ai kiểm soát dữ liệu? Tác phẩm của nghệ sĩ Việt được sử dụng để huấn luyện mô hình, cơ chế xin phép và chia sẻ lợi ích sẽ ra sao? Khi AI tạo ra nội dung dựa trên chất liệu văn hóa truyền thống, quyền và lợi ích của cộng đồng sở hữu tri thức đó được bảo vệ thế nào?

Với một quốc gia đang muốn phát triển công nghiệp văn hóa, đây không phải những câu chuyện chỉ dành cho giới công nghệ. Nó liên quan trực tiếp đến khả năng tạo ra sản phẩm, bảo vệ IP, xây dựng thị trường và giữ lại giá trị kinh tế trong nước.

Hội nghị quốc tế tại Paris có ý nghĩa vượt ra ngoài một diễn đàn về AI. UNESCO đang đặt AI vào chính trung tâm của cuộc thảo luận về tương lai các ngành Công nghiệp văn hóa.

Khi công nghệ có thể tạo ra ngày càng nhiều nội dung, giá trị của sáng tạo con người sẽ không còn được quyết định bởi khả năng tạo ra một sản phẩm nhanh đến đâu.

Giá trị ấy sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào quyền sở hữu, khả năng được công chúng tìm thấy, mức thu nhập mà người sáng tạo nhận được và khả năng duy trì sự đa dạng của những tiếng nói văn hóa trong không gian số.

Đó cũng là lý do UNESCO đưa sáng tạo của con người và đa dạng các biểu đạt văn hóa vào cùng một tiêu đề của Hội nghị.

Bởi nếu AI làm cho thế giới có nhiều nội dung hơn nhưng chỉ một số ít nền tảng, mô hình và tiếng nói được hưởng phần lớn giá trị, thì vấn đề cuối cùng không còn là máy có thể sáng tạo đến đâu.

Vấn đề là xã hội sẽ có được bao nhiêu không gian cho con người sáng tạo, được trả công và được nhìn thấy.

NGUYỄN ANH; ảnh: TRẦN HUẤN