70 năm giữ hồn dân tộc, làm mới nghệ thuật múa rối

Bảy thập niên là một hành trình đủ dài để khẳng định vị thế của một đơn vị nghệ thuật đầu ngành, nhưng điều làm nên giá trị bền vững của Nhà hát không chỉ nằm ở chiều dài lịch sử. Từ nền móng của một loại hình sân khấu truyền thống độc đáo, Nhà hát Múa rối Việt Nam đã không ngừng gìn giữ, sáng tạo, mở rộng không gian biểu đạt và công chúng, để những con rối mang hồn cốt văn hóa Việt tiếp tục sống động trong đời sống hôm nay, trở thành sứ giả văn hóa trên nhiều sân khấu quốc tế.

Nhà hát Múa rối Việt Nam tổ chức gặp mặt tri ân các thế hệ nghệ sĩ, cán bộ

Từ nền móng truyền thống đến một thương hiệu nghệ thuật giàu bản sắc

Tiền thân của Nhà hát Múa rối Việt Nam là Tổ Múa rối được thành lập ngày 12.3.1956 theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ dấu mốc ấy, một hành trình nghề nghiệp đặc biệt đã bắt đầu: Xây dựng nghệ thuật múa rối chuyên nghiệp, phục vụ thiếu nhi, phục vụ nhân dân và từng bước đặt nền móng cho sự phát triển của cả ngành Múa rối Việt Nam. Đây không chỉ là một đơn vị nghệ thuật, mà còn là một trong những chiếc nôi quan trọng của nghệ thuật múa rối chuyên nghiệp nước nhà.

Trong suốt chặng đường ấy, Nhà hát luôn giữ vai trò “cánh chim đầu đàn” của ngành. Không phải ngẫu nhiên mà một nhà hát lại được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước; đằng sau đó là sức bền nghề nghiệp, là khả năng vừa bảo tồn vừa sáng tạo, vừa bám rễ vào truyền thống, vừa làm mới mình.

Điều đáng quý là Nhà hát vừa giữ lại những gì đã có, lại vừa làm cho chúng tiếp tục có ý nghĩa với hiện tại. Từ chức năng biểu diễn rối cạn, rối nước đến việc sưu tầm, bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa rối truyền thống, Nhà hát từng bước mở rộng hoạt động sáng tạo, giao lưu và hợp tác nghệ thuật. Chính ở đó, thương hiệu Nhà hát Múa rối Việt Nam được tạo dựng: Giàu bản sắc nhưng không cũ, truyền thống mà không đóng khung.

Nhiều thế hệ nghệ sĩ của Nhà hát đã kiên trì đưa nghệ thuật múa rối đến với nhiều vùng miền của đất nước, từ đô thị đến vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Đó không chỉ là nhiệm vụ biểu diễn, mà còn là cách một đơn vị nghệ thuật đầu ngành thực hiện sứ mệnh văn hóa của mình: Giữ cho nghệ thuật không bị nhốt mình trong rạp, mà được sống giữa cộng đồng.

Những sáng tạo mới về tạo hình và kỹ thuật con rối tại Nhà hát cho thấy sự phát triển không ngừng của nghệ thuật múa rối đương đại. (Cảnh trong Chương trình Cảm xúc Long Thành, 12. 2025)

Từ gìn giữ di sản đến chinh phục công chúng hôm nay

Nhà hát Múa rối Việt Nam nhiều năm qua đã đi theo hướng biến di sản thành ngôn ngữ sống, làm mới phương thức thể hiện, mở rộng đối tượng phục vụ, để múa rối không chỉ được nhớ tới mà còn được chờ đợi.

Bên cạnh việc phục dựng và nâng cao các chương trình quen thuộc như Khúc Đồng dao, Ngộ nghĩnh trẻ thơ, Nghêu Sò Ốc Hến, Hoàng thành Thăng Long, Nhà hát còn dàn dựng nhiều tác phẩm mới như Hoa Độc lập - Hồn thiêng đất nước, Cảm xúc Long thành hay Dế Mèn phiêu lưu ký... Những tìm tòi trong tạo hình, dàn dựng, âm nhạc và không gian sân khấu đã góp phần làm giàu thêm ngôn ngữ biểu đạt của nghệ thuật múa rối, đưa loại hình này ra khỏi khuôn khổ quen thuộc để đến gần hơn với cảm quan thẩm mỹ hôm nay.

Không chỉ dừng lại ở những sân khấu truyền thống, Nhà hát còn chủ động mở rộng không gian biểu diễn, đưa nghệ thuật múa rối trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch hấp dẫn. Tiêu biểu là các chương trình biểu diễn tại Nhà hát À Ơi (Phú Quốc) và Công viên Châu Á - Asia Park (Đà Nẵng) trong sự hợp tác với Tập đoàn Sun Group.

Bên cạnh đó, Nhà hát còn phối hợp với Công ty TNHH The Stage Việt Nam mở thêm một sân khấu biểu diễn tại Nha Trang - Cam Ranh, đồng thời dự kiến tiếp tục phát triển thêm một điểm diễn mới tại đây trong thời gian tới. Với hệ thống điểm diễn trải dài từ Hà Nội, Đà Nẵng, Phú Quốc đến Nha Trang, mỗi ngày Nhà hát Múa rối Việt Nam duy trì từ 2-3 suất diễn trên toàn quốc, tạo nên một cường độ hoạt động hiếm có trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn và được xem là một trong những đơn vị sáng đèn thường xuyên nhiều nhất trong các đoàn nghệ thuật sân khấu hiện nay.

Con rối Hoa quỳnh trong vở diễn “Vũ điệu hoa quỳnh” - Huy chương Vàng tại Liên hoan Múa rối Quốc tế lần thứ IV, Hà Nội năm 2015

Song song với việc mở rộng thị trường khán giả, Nhà hát cũng ghi dấu ấn trong các hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp. Những năm gần đây, đơn vị liên tục gặt hái nhiều giải thưởng uy tín: Năm 2021, chương trình Chung tay đẩy lùi Covid được trao giải A về chủ đề phòng, chống dịch; năm 2022, vở Bản tình ca trên núi nổi bật với HCV cho vở diễn, giải Đạo diễn xuất sắc cùng nhiều huy chương diễn xuất và giải Ánh sáng xuất sắc tại Liên hoan Quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ V; năm 2023, các nghệ sĩ của Nhà hát tiếp tục đoạt giải Vàng tại Liên hoan Sân khấu Trung Quốc - ASEAN và giành giải Nhất, hai giải Nhì, một giải Triển vọng tại Cuộc thi Tài năng Múa rối toàn quốc; năm 2024, chương trình Hoàng thành Thăng Long đem về hai HCV, hai HCB và giải Ánh sáng xuất sắc tại Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng.

Ở một chiều rộng lớn hơn, nghệ thuật múa rối của Nhà hát còn trở thành cầu nối văn hóa trong giao lưu quốc tế. Gần bảy thập niên qua, các thế hệ nghệ sĩ của Nhà hát đã đưa Chú Tễu và những nhân vật ngộ nghĩnh từ làng quê Việt Nam đến với khán giả tại hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới như Pháp, Italia, Nhật Bản, Ba Lan, Hungary, Hoa Kỳ, Australia, Mexico, Thái Lan, Trung Quốc… Từ những sáng tạo trong tạo hình con rối, mở rộng không gian sân khấu đến việc kết hợp âm nhạc, ánh sáng và vũ đạo hiện đại, nghệ thuật múa rối Việt Nam đang cho thấy khả năng hòa nhập mạnh mẽ với đời sống nghệ thuật đương đại.

Những tìm tòi trong tạo hình, dàn dựng, âm nhạc và không gian sân khấu đã góp phần làm giàu thêm ngôn ngữ biểu đạt của nghệ thuật múa rối

Làm nghề nghiêm túc, chính thống để múa rối đi xa hơn trong thời đại mới

Chia sẻ về hành trình phát triển của Nhà hát, NSND Nguyễn Tiến Dũng - Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam cho biết, những thành quả của đơn vị trước hết là kết tinh từ tâm huyết và công sức của nhiều thế hệ nghệ sĩ, cán bộ đi trước. “Chính sự tận tụy, lòng yêu nghề và tinh thần sáng tạo của các bậc cha anh đã tạo nên nền tảng vững chắc, xây dựng nên cơ ngơi và uy tín của Nhà hát Múa rối Việt Nam ngày hôm nay. Đối với chúng tôi, việc tiếp tục giữ gìn, phát triển nghệ thuật múa rối không chỉ là nhiệm vụ nghề nghiệp mà còn là cách để tri ân những đóng góp quý báu của các thế hệ cán bộ, nghệ sĩ đi trước”.

Ở chiều sâu làm nên uy tín của một đơn vị nghệ thuật đầu ngành, không thể chỉ nhìn vào những vở diễn trên sân khấu mà còn phải nhìn vào công sức của cả một tập thể đứng sau ánh đèn. Với Nhà hát Múa rối Việt Nam, dấu ấn riêng được tạo nên trước hết từ tư duy chỉ đạo nghệ thuật nhất quán của NSND Nguyễn Tiến Dũng - người vừa làm quản lý, vừa trực tiếp tham gia định hình phong cách sáng tạo của đơn vị. Từ người đứng đầu đến vai trò đạo diễn, chỉ đạo nghệ thuật, anh đã góp phần thổi sinh khí mới vào nhiều chương trình, tạo nên sự hài hòa giữa tinh thần truyền thống và cảm quan sân khấu đương đại, để mỗi vở diễn không chỉ giữ được hồn cốt dân tộc mà còn mang diện mạo riêng, có sức chạm tới công chúng hôm nay.

Nhà hát tiếp tục đầu tư dàn dựng các chương trình mới và nâng cao các vở diễn quen thuộc. Những tìm tòi trong dàn dựng, tạo hình, âm nhạc, ánh sáng và không gian sân khấu đã góp phần hình thành phong cách riêng của Nhà hát - vừa đậm bản sắc truyền thống, vừa có khả năng thích ứng với đời sống nghệ thuật đương đại.

Để duy trì cường độ hoạt động với hàng nghìn buổi diễn mỗi năm, nhiều điểm biểu diễn trong nước và quốc tế cùng lượng khán giả đông đảo, phía sau sân khấu của Nhà hát là một guồng máy vận hành chặt chẽ và khoa học. Thành công ấy không chỉ đến từ lực lượng sáng tạo trực tiếp như tác giả, đạo diễn, họa sĩ tạo hình, kỹ thuật sân khấu hay diễn viên biểu diễn, mà còn là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng giữa Ban Giám đốc với phòng, ban chức năng, các đoàn nghệ thuật cùng toàn thể cán bộ, viên chức của Nhà hát. Chính sự đồng lòng của cả một tập thể đã tạo nên sức mạnh chung, giúp Nhà hát duy trì nhịp biểu diễn ổn định, mở rộng địa bàn hoạt động và giữ vững vị thế đầu ngành của nghệ thuật múa rối Việt Nam.

Bảy mươi năm trước, những con rối gỗ từ làng quê Bắc Bộ bước lên sân khấu chuyên nghiệp với sự ra đời của Nhà hát Múa rối Việt Nam. Hôm nay, từ mái nhà nghệ thuật ấy, chúng không chỉ kể câu chuyện dân gian quen thuộc mà còn mang theo bản sắc văn hóa Việt đi khắp thế giới - lặng lẽ nhưng bền bỉ, như chính tinh thần của những thế hệ nghệ sĩ Nhà hát Múa rối Việt Nam đã dành cả đời để thổi hồn vào từng con rối.

NGUYỄN THÚY HIỀN