5 triệu chứng xuất hiện sau chuyến du lịch cần đi gặp bác sĩ

Sau chuyến du lịch, một người bắt đầu sốt, đau mỏi cơ và ho. Vì vừa ở khách sạn nhiều ngày, họ cho rằng nguyên nhân có thể do phòng bật điều hòa quá lạnh. Vài ngày sau, cơn ho tăng lên, người mệt lả và bắt đầu cảm thấy khó thở.

Trong tình huống này, cảm lạnh, cúm, COVID-19 và nhiều bệnh nhiễm trùng hô hấp khác đều có thể là nguyên nhân. Tuy nhiên, nếu người bệnh vừa lưu trú tại khách sạn, đi tàu biển, tắm bồn nước nóng hoặc sử dụng spa, bác sĩ còn cần cân nhắc viêm phổi do vi khuẩn Legionella, hay bệnh Legionnaires.

Đây là dạng viêm phổi có thể diễn biến nặng nhưng thường bị bỏ sót bởi những triệu chứng ban đầu không khác nhiều so với các bệnh đường hô hấp thông thường.

1. Sốt, ho sau chuyến đi bao lâu thì cần đi khám?

Triệu chứng bệnh Legionnaires thường xuất hiện trong khoảng 2–14 ngày sau khi tiếp xúc với nguồn nước chứa vi khuẩn, phổ biến nhất khoảng 5–6 ngày. Các dấu hiệu thường gặp gồm:

Sốt.
Ho.
Đau đầu.
Đau mỏi cơ.
Khó thở.

Một số người còn bị tiêu chảy, buồn nôn, chán ăn hoặc lú lẫn.

Điều quan trọng là không hiểu mốc 2–14 ngày thành thời gian nên ở nhà theo dõi trước khi đi khám. Đây là thời gian ủ bệnh, tức khoảng thời gian từ lúc tiếp xúc đến khi triệu chứng xuất hiện.

Người vừa đi du lịch nên liên hệ cơ sở y tế sớm nếu trong vòng hai tuần sau chuyến đi xuất hiện sốt kèm ho, đau cơ hoặc mệt nhiều, đặc biệt khi triệu chứng tăng dần thay vì thuyên giảm. CDC khuyến cáo người từng sử dụng bồn nước nóng trong hai tuần trước đó và xuất hiện ho, sốt, đau cơ hoặc khó thở cần đi khám ngay, đồng thời nói rõ việc đã dùng bồn nước nóng.

Không nên đợi đủ hai tuần mới đi khám. Với người trên 50 tuổi, từng hút thuốc, mắc bệnh phổi mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, ngưỡng đi khám cần thấp hơn: nên được đánh giá sớm ngay khi có biểu hiện nghi ngờ.

Người bệnh cần đến cơ sở cấp cứu nếu khó thở rõ hoặc tăng nhanh, đau tức ngực kéo dài, môi tím tái, chóng mặt nhiều, lú lẫn hay khó đánh thức. Đây là những dấu hiệu cảnh báo một bệnh hô hấp có thể đang diễn biến nặng.

Người xuất hiện sốt, ho hoặc khó thở trong vòng hai tuần sau chuyến đi nên nói rõ nơi lưu trú và các tiếp xúc với bồn nước nóng cho bác sĩ.

2. Không phải cứ sốt sau chuyến đi là nhiễm Legionella

Bệnh Legionnaires không thể được chẩn đoán chỉ dựa vào sốt, ho hay việc vừa ở khách sạn. Những triệu chứng này có thể gặp trong nhiều bệnh như cúm, COVID-19, viêm phổi do phế cầu và các nhiễm trùng đường hô hấp khác.

Ở thể nhẹ hơn, vi khuẩn Legionella còn có thể gây sốt Pontiac, với biểu hiện giống cúm như sốt, đau đầu và đau cơ nhưng không gây viêm phổi. Bệnh này thường tự giới hạn và không cần điều trị bằng kháng sinh. Trong khi đó, bệnh Legionnaires là viêm phổi thực sự, cần được phát hiện và điều trị bằng kháng sinh phù hợp.

Người dân không cần tự suy đoán mình mắc loại bệnh nào. Việc cần làm là nhận diện yếu tố phơi nhiễm, theo dõi diễn biến và cung cấp đầy đủ thông tin cho bác sĩ.

3. Vì sao người trên 50 tuổi, hút thuốc hoặc mắc COPD dễ bị nặng hơn?

Phần lớn người khỏe mạnh tiếp xúc với Legionella không phát bệnh. Tuy nhiên, nguy cơ mắc bệnh tăng rõ ở các nhóm:

Người từ 50 tuổi trở lên.
Người đang hút thuốc hoặc từng hút thuốc.
Người mắc bệnh phổi mạn tính, gồm COPD và khí phế thũng.
Người mắc ung thư, đái tháo đường, suy thận hoặc suy gan.
Người suy giảm miễn dịch.
Người dùng thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị hoặc thuốc chống thải ghép.

Tuổi cao, bệnh nền và hệ miễn dịch suy yếu không chỉ làm tăng khả năng phát bệnh sau khi tiếp xúc mà còn liên quan nguy cơ biến chứng cao hơn. WHO ghi nhận tuổi tăng, bệnh lý đi kèm, chậm chẩn đoán và chậm sử dụng kháng sinh phù hợp là những yếu tố dự báo nguy cơ tử vong do bệnh Legionnaires.

Với người mắc COPD, các triệu chứng ban đầu đôi khi dễ bị nhầm thành một đợt bệnh phổi mạn tính trở nặng. Nếu tình trạng khó thở đi kèm sốt, đau cơ, ho tăng hoặc xuất hiện sau một chuyến đi, người bệnh không nên chỉ tự tăng thuốc hít đang dùng mà cần được thăm khám.

Người suy giảm miễn dịch cũng có thể không biểu hiện điển hình. Một số trường hợp không sốt cao nhưng mệt nhiều, lú lẫn, ăn uống kém hoặc khó thở tăng. Vì vậy, không nên lấy mức độ sốt làm tiêu chí duy nhất để quyết định có đi khám hay không.

4. Legionella có phải do “điều hòa lạnh” gây ra?

Không phải hơi lạnh từ điều hòa làm người bệnh nhiễm Legionella.

Vi khuẩn này liên quan chủ yếu đến hệ thống nước nhân tạo, nơi vi khuẩn có thể phát triển rồi phát tán qua những hạt nước rất nhỏ trong không khí. Khi hít phải aerosol nước chứa Legionella, một số người có thể mắc bệnh.

Những nguồn đã được ghi nhận có nguy cơ gồm:

Vòi sen và vòi nước.
Bồn tắm nước nóng, jacuzzi.
Hệ thống cấp nước lớn của khách sạn, bệnh viện hoặc tòa nhà.
Tháp giải nhiệt.
Đài phun nước trang trí.
Máy tạo ẩm và một số thiết bị sử dụng nước.

Điều hòa gia đình, điều hòa cửa sổ và điều hòa trên ô tô thường không dùng nước để làm mát không khí nên không phải môi trường để Legionella phát triển. Nguy cơ thường bị nhầm với các tháp giải nhiệt có sử dụng nước trong một số hệ thống làm mát tập trung của tòa nhà hoặc cơ sở công nghiệp. Tháp giải nhiệt có quạt và nước, vì vậy có thể tạo ra aerosol nếu hệ thống bị nhiễm khuẩn và không được quản lý đúng cách.

Nói cách khác, một người không mắc bệnh chỉ vì nằm trong phòng điều hòa lạnh. Điều cần quan tâm là họ có hít phải các hạt nước nhỏ phát tán từ một hệ thống nước bị nhiễm Legionella hay không.

Nhiệt độ nước ấm, dòng nước ít lưu thông, cặn bẩn, màng sinh học trong đường ống và lượng chất khử khuẩn không phù hợp là những điều kiện thuận lợi để vi khuẩn phát triển. Bồn nước nóng đặc biệt đáng lưu ý vì vừa duy trì nhiệt độ phù hợp cho Legionella, vừa tạo ra nhiều hạt nước nhỏ trong không khí.

Legionella liên quan các hệ thống nước tạo aerosol như vòi sen, bồn sục và tháp giải nhiệt, không phải do hơi lạnh từ điều hòa gia đình

5. Vì sao cần kể rõ việc lưu trú, tắm bồn hoặc sử dụng spa?

Khi đi khám vì sốt và ho, nhiều người chỉ kể về triệu chứng mà bỏ qua các chi tiết như tên khách sạn, thời gian lưu trú hoặc việc đã sử dụng bồn sục.

Đối với Legionella, những thông tin này có thể là manh mối quan trọng.

Người bệnh nên cho bác sĩ biết các hoạt động trong vòng 14 ngày trước khi xuất hiện triệu chứng, gồm:

Ngày đi và ngày trở về.
Tên, địa chỉ khách sạn hoặc khu nghỉ dưỡng.
Việc đi tàu biển hoặc lưu trú qua đêm ở nơi khác.
Có tắm vòi sen, dùng bồn sục, jacuzzi hay spa nước nóng không.
Có ở bệnh viện, cơ sở điều dưỡng hoặc trung tâm phục hồi chức năng không.
Có tiếp xúc với đài phun nước, máy tạo ẩm hoặc hệ thống phun sương không.

CDC cho biết khoảng 10–15% số ca bệnh Legionnaires được báo cáo xảy ra ở người đã đi lại trong thời gian có khả năng phơi nhiễm. Việc thu thập thông tin về những chuyến đi có lưu trú qua đêm rất quan trọng vì người bệnh thường rời khỏi nguồn lây trước khi triệu chứng bắt đầu.

Thông tin này cũng giúp bác sĩ quyết định có cần làm xét nghiệm tìm Legionella hay không. Các xét nghiệm được ưu tiên gồm xét nghiệm kháng nguyên trong nước tiểu kết hợp với nuôi cấy hoặc xét nghiệm phân tử từ đờm và dịch đường hô hấp dưới. Chỉ nhìn phim phổi không thể xác định Legionella là nguyên nhân vì hình ảnh có thể giống nhiều loại viêm phổi khác.

Việc kể rõ tên nơi lưu trú còn có ý nghĩa đối với y tế công cộng. Nếu nhiều người từng ở cùng một khách sạn hoặc sử dụng cùng một spa mắc bệnh, cơ quan y tế có thể phát hiện một ổ dịch và kiểm tra hệ thống nước nhằm ngăn các trường hợp tiếp theo.

6. Có lây từ người sang người không?

Bệnh Legionnaires nhìn chung không lây từ người sang người theo cách thông thường như cúm hoặc COVID-19. Phần lớn người bệnh nhiễm vi khuẩn khi hít phải các giọt nước cực nhỏ phát tán từ nguồn nước bị nhiễm khuẩn.

Một con đường ít gặp hơn là nước chứa vi khuẩn đi nhầm vào phổi trong lúc uống, đặc biệt ở người gặp khó khăn khi nuốt.

Do đó, việc một người trong đoàn du lịch phát bệnh không có nghĩa những người còn lại chắc chắn bị lây từ người đó. Tuy nhiên, nhiều thành viên cùng đoàn có thể đã tiếp xúc với một nguồn nước chung. Nếu nhiều người cùng xuất hiện sốt, ho hoặc khó thở sau chuyến đi, cần thông báo cho cơ sở y tế và đơn vị tổ chức chuyến đi.

7. Vì sao không nên tự uống kháng sinh còn thừa?

Bệnh Legionnaires cần được điều trị bằng những kháng sinh có tác dụng phù hợp với Legionella. Không phải loại thuốc còn thừa từ lần viêm họng, viêm răng hay nhiễm trùng trước đó đều có thể điều trị bệnh.

Tự uống kháng sinh tại nhà có thể dẫn đến nhiều vấn đề:

Dùng sai thuốc

Một loại kháng sinh từng được kê cho bệnh khác có thể không tác dụng với tác nhân gây viêm phổi hiện tại. CDC lưu ý phác đồ kháng sinh ban đầu cho viêm phổi không phải lúc nào cũng bao phủ Legionella, vì vậy việc nhận diện nguy cơ và lựa chọn thuốc phù hợp có ý nghĩa quan trọng.

Sai liều và không đủ liệu trình

Thuốc còn lại thường không đủ số lượng cho một liệu trình hoàn chỉnh. Người bệnh có thể thấy sốt giảm tạm thời rồi cho rằng đã khỏi, trong khi tình trạng viêm phổi vẫn tiếp tục tiến triển.

Làm chậm chẩn đoán đúng

Uống một loại thuốc không phù hợp có thể khiến người bệnh trì hoãn việc đi khám. Trong khi đó, bệnh Legionnaires không được điều trị có thể nặng lên trong tuần đầu và gây suy hô hấp, sốc hoặc suy đa cơ quan.

Gây tác dụng phụ và kháng kháng sinh

Kháng sinh có thể gây dị ứng, tiêu chảy và nhiều tác dụng không mong muốn khác. Việc sử dụng không cần thiết hoặc không đúng cách còn góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc.

WHO tại Việt Nam khuyến cáo chỉ sử dụng kháng sinh do nhân viên y tế có chuyên môn kê đơn, không chia sẻ thuốc và không dùng lại kháng sinh còn thừa từ lần điều trị trước.

Người bệnh cũng không nên tự dùng thuốc của người cùng đoàn dù hai người có biểu hiện giống nhau. Nguyên nhân gây sốt và ho có thể khác nhau; bệnh nền, dị ứng thuốc và nguy cơ tương tác thuốc cũng không giống nhau.

Người vừa trở về từ chuyến đi nên làm gì?

Khi xuất hiện sốt, ho, đau cơ hoặc khó thở trong vòng hai tuần sau chuyến đi, người bệnh nên:

Ghi lại thời điểm triệu chứng bắt đầu. Đo nhiệt độ và theo dõi mức độ khó thở. Liên hệ cơ sở y tế sớm nếu triệu chứng tăng hoặc thuộc nhóm nguy cơ. Nói rõ lịch sử lưu trú và việc sử dụng bồn nước nóng, spa. Mang theo danh sách thuốc và bệnh nền đang điều trị. Không tự uống kháng sinh còn thừa. Đi cấp cứu nếu khó thở rõ, đau ngực kéo dài, lú lẫn hoặc tím tái.

Không phải mọi trường hợp sốt sau chuyến đi đều là viêm phổi do Legionella. Tuy nhiên, việc nhớ và kể lại các tiếp xúc với hệ thống nước có thể giúp bác sĩ nghĩ đến đúng nguyên nhân sớm hơn.

Điểm cần nhớ không phải là sợ điều hòa hay tránh tắm ở khách sạn, mà là: sốt và ho sau một chuyến đi cần được đánh giá theo cả triệu chứng, nhóm nguy cơ và lịch sử tiếp xúc với nước tạo aerosol.

Bs. Nguyễn Thanh