40% người mắc bệnh lao ở Việt Nam không hề hay biết

Ngày Thế giới Phòng chống lao 24.3.2026 mang chủ đề: “Yes! We Can End TB! Led by Countries! Powered by People” (“Đúng! Chúng ta có thể chấm dứt bệnh lao! Quốc gia dẫn dắt – Nhân dân đồng hành!”). Thông điệp khẳng định các quốc gia không chỉ tham gia mà chính là lực lượng dẫn dắt trong cuộc chiến chống lao. Đồng thời, chủ đề cũng tôn vinh những đóng góp của cộng đồng, người bệnh và người sống sót sau lao, nhân viên y tế, nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học, các tổ chức xã hội và đối tác – những lực lượng đang ngày đêm góp sức cho mục tiêu chấm dứt bệnh lao.

Gánh nặng lao tại Việt Nam: Những con số không thể xem nhẹ

Hơn 140 năm trước, phát hiện mang tính cách mạng về vi khuẩn lao đã mở ra hy vọng cứu sống hàng triệu người. Tuy nhiên, đến nay, bệnh lao vẫn chưa biến mất. Ngược lại, căn bệnh này vẫn âm thầm tồn tại, len lỏi trong cộng đồng và tiếp tục gây ra những hệ lụy nặng nề về sức khỏe, kinh tế và xã hội.

Gần một nửa người mắc lao không có triệu chứng, âm thầm lây lan trong cộng đồng - Ảnh: minh họa

Năm 2026, khi thế giới bước vào giai đoạn nước rút nhằm đạt mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, Việt Nam lựa chọn một hướng đi khác biệt: chủ động tìm bệnh thay vì chờ bệnh nhân đến khám. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật y tế, mà còn là sự chuyển dịch tư duy mang tính hệ thống.

Trong bối cảnh đó, Ngày Thế giới Phòng chống lao 24.3 không còn đơn thuần là sự kiện mang tính biểu tượng, mà trở thành lời cảnh báo mạnh mẽ về một “kẻ giết người thầm lặng” vẫn hiện hữu trong đời sống hằng ngày.

Theo Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 184.000 ca lao mới. Đáng lo ngại, có tới 9.400 ca lao kháng thuốc và khoảng 12.000 người tử vong vì căn bệnh này. Những con số này đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có gánh nặng lao cao nhất thế giới.

Đặc biệt, khu vực phía Nam đang trở thành “điểm nóng” khi chiếm khoảng 60% tổng số ca bệnh được phát hiện. Điều này không chỉ phản ánh sự phân bố dịch tễ, mà còn cho thấy những bất cập trong tiếp cận y tế và sàng lọc sớm.

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn u ám. Năm 2025, Việt Nam đã phát hiện hơn 119.000 ca lao, đạt khoảng 63% số ca ước tính trong cộng đồng. Tỷ lệ điều trị thành công đạt 90%, vượt mức trung bình toàn cầu.

Những con số này cho thấy một thực tế quan trọng: nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, bệnh lao hoàn toàn có thể kiểm soát. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn người bệnh không biết mình mắc bệnh.

Một trong những thách thức lớn nhất là tính chất âm thầm của bệnh. Khoảng 40% người mắc lao không có triệu chứng rõ ràng. Họ vẫn sinh hoạt bình thường nhưng vô tình trở thành nguồn lây trong cộng đồng.

Chính vì vậy, mô hình chờ người bệnh đến khám không còn phù hợp. Khi triệu chứng trở nên rõ rệt, quá trình lây lan có thể đã diễn ra từ rất lâu. Đây là lý do Việt Nam lựa chọn chiến lược mới: đưa sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ.

Năm 2026: Cú hích từ chính sách khám sức khỏe toàn dân

Điểm đột phá lớn nhất trong năm 2026 là việc triển khai khám sức khỏe định kỳ cho toàn dân, trong đó sàng lọc lao được xác định là nội dung trọng tâm.

Theo định hướng mới, mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe ít nhất một lần mỗi năm, đồng thời được lập hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi lâu dài. Đây là nền tảng quan trọng để phát hiện sớm các bệnh lý, đặc biệt là các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như lao.

Trong quy trình này, chụp X-quang phổi đóng vai trò then chốt. Đây là công cụ hiệu quả để phát hiện các tổn thương nghi ngờ lao, kể cả khi người bệnh chưa có triệu chứng.

Hệ thống y tế đã chuẩn bị cho bước đi này bằng việc đầu tư mạnh mẽ vào trang thiết bị. Hàng trăm máy X-quang cùng các xe chụp lưu động đã được triển khai nhằm tiếp cận cả những khu vực khó khăn.

Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, người dân sẽ được xét nghiệm bằng công nghệ sinh học phân tử hiện đại để xác định chính xác bệnh và bắt đầu điều trị ngay.

Tuy nhiên, dù chiến lược đã rõ ràng, thực tế vẫn tồn tại nhiều khoảng trống đáng lo ngại. Hiện nay, sàng lọc lao vẫn chưa được tích hợp đầy đủ vào các chương trình khám sức khỏe định kỳ.

Chỉ khoảng 23% dân số từng tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh. Ngay cả trong lực lượng lao động – nhóm được khám sức khỏe thường xuyên – nội dung sàng lọc lao vẫn thường bị bỏ qua.

Hệ quả là khoảng 40–50% dân số chưa từng được sàng lọc lao. Đây chính là “khoảng tối” lớn nhất trong bức tranh phòng chống bệnh.

Nếu không giải quyết được điểm nghẽn này, mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030 sẽ rất khó đạt được.

Cần một hệ thống đồng bộ từ chính sách đến thực thi

Để chiến lược năm 2026 phát huy hiệu quả, các chuyên gia cho rằng cần sự thay đổi đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn.

Việc đưa sàng lọc lao trở thành nội dung bắt buộc trong khám sức khỏe định kỳ là bước đi mang tính quyết định. Đồng thời, hệ thống y tế cần chuẩn hóa quy trình, đào tạo nhân lực và đảm bảo nguồn lực tài chính ổn định.

Trong kỷ nguyên số, việc tích hợp dữ liệu bệnh lao vào hồ sơ sức khỏe điện tử cũng là yếu tố then chốt. Điều này không chỉ giúp quản lý bệnh nhân hiệu quả mà còn hỗ trợ theo dõi dịch tễ và đưa ra các quyết định chính sách kịp thời.

Phòng chống lao chưa bao giờ là nhiệm vụ riêng của ngành y tế. Đây là cuộc chiến cần sự tham gia của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý, hệ thống y tế, doanh nghiệp đến từng người dân.

Những chính sách lớn đã được ban hành, hành lang pháp lý đã được thiết lập. Điều còn lại là biến các cam kết thành hành động cụ thể.

Việc xóa bỏ kỳ thị với người bệnh, khuyến khích khám sức khỏe định kỳ và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ đóng vai trò quan trọng không kém các giải pháp kỹ thuật.

Năm 2026 không chỉ là một cột mốc chính sách, mà còn là cơ hội “vàng” để Việt Nam thay đổi cục diện cuộc chiến chống lao.Khi khám sức khỏe định kỳ trở thành phổ cập, khi mỗi người dân được tầm soát bệnh một cách chủ động, “kẻ giết người thầm lặng” sẽ không còn chỗ ẩn náu.

Chấm dứt bệnh lao không còn là mục tiêu xa vời. Nhưng để đạt được điều đó, cần sự kiên định, đồng bộ và quyết liệt từ toàn hệ thống. Bởi trong cuộc chiến này, phát hiện sớm không chỉ cứu một người, mà còn bảo vệ cả cộng đồng.

Hồ Quang