4 bài thuốc điều trị bệnh trĩ

Bệnh trĩ là một trong những bệnh lý hậu môn - trực tràng phổ biến hiện nay. Do tâm lý e ngại, nhiều người lựa chọn tự điều trị tại nhà hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng mà không hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh cũng như cơ chế tác dụng của từng vị thuốc.

1. Bệnh trĩ dưới góc nhìn y học cổ truyền

Y học cổ truyền còn gọi bệnh trĩ là "Hạ trĩ", thuộc nhóm bệnh phát sinh ở vùng hậu môn do khí huyết vận hành không thông. Theo quan điểm Đông y, bệnh không chỉ xuất phát từ tổn thương tại chỗ mà còn liên quan đến sự mất cân bằng chức năng của các tạng phủ, đặc biệt là Tỳ, Đại trường và Can.

Người thường xuyên ăn nhiều đồ cay nóng, uống rượu bia, táo bón kéo dài, ngồi hoặc đứng quá lâu khiến thấp nhiệt tích tụ ở Đại trường, làm các mạch máu vùng hậu môn giãn nở, sưng đau và chảy máu. Trong khi đó, những người lao động nặng, phụ nữ sau sinh, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính thường có tình trạng trung khí hư, khiến khí của Tỳ không đủ sức nâng đỡ các tạng phủ, dẫn đến búi trĩ sa xuống ngoài hậu môn.

Vì vậy, điều trị bệnh trĩ trong Đông y không chỉ nhằm làm co búi trĩ mà còn hướng tới thanh nhiệt, lương huyết, hoạt huyết, chỉ huyết, kiện tỳ, ích khí và thăng đề trung khí để hạn chế tái phát.

2. Một số bài thuốc điều trị bệnh trĩ

Bài thuốc 1: Hoạt huyết địa hoàng thang gia giảm

Đây là bài thuốc thường dùng cho người bệnh có biểu hiện đại tiện ra máu đỏ tươi, hậu môn nóng rát, táo bón, nước tiểu vàng, miệng khô, lưỡi đỏ, rêu vàng.

Thành phần: Địa du 16g, hòe hoa 12g, trắc bá diệp 12g, sinh địa 16g, hoàng cầm 10g, hoàng liên 6g, xích thược 12g, đương quy 12g, cam thảo 6g.

Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia 2-3 lần. Uống khi thuốc còn ấm.

Công dụng: Địa du và hòe hoa là hai vị thuốc nổi tiếng trong Đông y với tác dụng lương huyết, cầm máu và giảm viêm niêm mạc hậu môn. Nghiên cứu hiện đại cho thấy hòe hoa chứa flavonoid, đặc biệt là rutin và quercetin, giúp tăng sức bền thành mạch, giảm tính thấm mao mạch và hỗ trợ giảm chảy máu. Địa du giàu tanin, có tác dụng làm se niêm mạc, thúc đẩy cầm máu và giảm phù nề.

Sinh địa có tác dụng thanh nhiệt, dưỡng âm, giúp làm dịu tổn thương niêm mạc. Hoàng liên chứa nhiều berberin, còn hoàng cầm giàu baicalin và các flavonoid có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, góp phần giảm sưng đau vùng hậu môn. Bài thuốc thích hợp trong giai đoạn trĩ nội chảy máu hoặc trĩ cấp có biểu hiện viêm nóng.

Địa du có tác dụng lương huyết, cầm máu và giảm viêm niêm mạc hậu môn.

Bài thuốc 2: Bổ trung ích khí thang gia giảm

Những người bị búi trĩ sa ra ngoài sau khi đại tiện, mệt mỏi, ăn kém, dễ hụt hơi, sắc mặt nhợt thường thuộc thể trung khí hư.

Thành phần: Hoàng kỳ 20g, đảng sâm 16g, bạch truật 12g, cam thảo 6g, đương quy 10g, trần bì 8g, sài hồ 6g, thăng ma 6g.

Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia 2-3 lần. Uống khi thuốc còn ấm.

Công dụng: Bài thuốc có tác dụng bổ khí, kiện tỳ và thăng đề trung khí. Hoàng kỳ là vị thuốc chủ đạo, có tác dụng bổ khí, thăng đề theo quan điểm y học cổ truyền, hỗ trợ cải thiện tình trạng sa búi trĩ. Một số nghiên cứu cho thấy polysaccharid và astragalosid trong hoàng kỳ có khả năng điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và thúc đẩy tái tạo mô.

Đảng sâm, bạch truật giúp kiện tỳ, cải thiện chức năng tiêu hóa, giảm táo bón do tỳ hư. Đương quy vừa bổ huyết vừa hoạt huyết, giúp nuôi dưỡng thành mạch và hỗ trợ phục hồi tổn thương niêm mạc. Đây là bài thuốc thường được sử dụng ở người bệnh trĩ độ II-III có biểu hiện sa búi trĩ nhưng chưa có chỉ định phẫu thuật.

Bài thuốc 3: Đào hồng tứ vật thang gia giảm

Đây là bài thuốc hoạt huyết, hóa ứ, giảm đau. Khi búi trĩ sưng đau, tím bầm hoặc xuất hiện huyết khối, Đông y cho rằng khí trệ huyết ứ là cơ chế bệnh sinh chủ yếu.

Thành phần: Đào nhân 10g, hồng hoa 8g, xích thược 12g, đương quy 12g, xuyên khung 10g, ngưu tất 12g, chỉ xác 10g.

Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia 2-3 lần. Uống khi thuốc còn ấm.

Công dụng: Các vị thuốc phối hợp giúp hoạt huyết, hóa ứ, giảm phù nề và cải thiện tuần hoàn tại vùng hậu môn. Đương quy và xuyên khung giúp tăng lưu thông máu, giảm đau. Hồng hoa và đào nhân hỗ trợ giảm ứ huyết, hạn chế hình thành huyết khối tại búi trĩ. Bài thuốc phù hợp với người bệnh có trĩ ngoại sưng đau hoặc sau đợt huyết khối trĩ.

Hoàng kỳ có tác dụng bổ khí, thăng đề theo quan điểm y học cổ truyền, hỗ trợ cải thiện tình trạng sa búi trĩ.

Bài thuốc 4: Bài thuốc ngâm rửa vùng hậu môn giúp giảm sưng đau

Ngoài thuốc uống, Đông y rất coi trọng các phương pháp điều trị tại chỗ nhằm giảm viêm và thúc đẩy quá trình lành tổn thương.

Có thể sử dụng bài thuốc gồm: Lá trầu không 30g, ngải cứu 30g, kim ngân hoa 20g, hoàng bá 15g và phèn chua 5g. Các vị thuốc được sắc với khoảng 2 lít nước, để nguội đến nhiệt độ khoảng 38-40°C rồi ngâm vùng hậu môn trong 10-15 phút mỗi ngày.

Tinh dầu trong lá trầu không có tác dụng kháng khuẩn và giảm ngứa. Kim ngân hoa và hoàng bá giúp chống viêm, hạn chế bội nhiễm, trong khi ngải cứu hỗ trợ giảm đau và cải thiện lưu thông khí huyết tại chỗ. Phương pháp này đặc biệt hữu ích sau đại tiện hoặc trong các đợt trĩ viêm cấp.

Lưu ý khi sử dụng bài thuốc Đông y: Các bài thuốc y học cổ truyền có thể hỗ trợ giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống ở nhiều người bệnh trĩ, đặc biệt trong giai đoạn sớm. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều có thể tự dùng thuốc theo cùng một công thức. Mỗi bài thuốc cần được gia giảm theo thể bệnh, tình trạng khí huyết và bệnh lý đi kèm. Vì vậy, người bệnh không tự ý dùng thuốc mà cần được khám, tư vấn và điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa.

3. Lưu ý đối với người bệnh trĩ

Để hỗ trợ điều trị, người bệnh nên:

Uống 1,5-2 lít nước mỗi ngày.
Tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt để làm mềm phân.
Hình thành thói quen đi đại tiện đúng giờ, tránh rặn kéo dài hoặc ngồi quá lâu trong nhà vệ sinh.
Duy trì các hoạt động thể lực nhẹ như đi bộ, bơi lội hoặc tập các bài tập tăng cường cơ sàn chậu sẽ giúp cải thiện tuần hoàn tĩnh mạch vùng hậu môn.

Đối với người bị trĩ chảy máu nhiều, thiếu máu, búi trĩ sa nghẹt, huyết khối lớn hoặc trĩ độ III-IV, cần được khám bởi bác sĩ chuyên khoa hậu môn - trực tràng để đánh giá chỉ định can thiệp ngoại khoa khi cần thiết.

Việc kết hợp hợp lý giữa y học hiện đại và y học cổ truyền dưới sự hướng dẫn của bác sĩ sẽ mang lại hiệu quả điều trị tối ưu, giúp giảm triệu chứng, hạn chế biến chứng và phòng ngừa tái phát lâu dài.

Bác sĩ nội trú Phan Bích Hằng