3 trụ cột đưa AI vào trường học

Không hiểu về AI sẽ giống như mù chữ

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam khẳng định: "Trong công cuộc đổi mới giáo dục, đội ngũ giáo viên đóng vai trò hạt nhân then chốt. Giáo viên là người trực tiếp truyền thụ kiến thức, tương tác với học sinh. Mọi hoạt động giáo dục chỉ có thể chuyển biến và đạt hiệu quả nếu đội ngũ giáo viên chủ động thay đổi tư duy, khát khao đổi mới".

Khi triển khai giáo dục AI trong nhà trường, cần giải quyết đồng bộ 3 vấn đề trọng tâm: Thứ nhất là khung chương trình cần đảm bảo tính hệ thống nhưng phải linh hoạt để kịp thời thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ; Thứ hai là năng lực của đội ngũ giáo viên. Đây là yếu tố quyết định việc sẵn sàng triển khai các nội dung mới vào thực tiễn giảng dạy; Thứ ba là hạ tầng kỹ thuật, trang thiết bị đảm bảo điều kiện dạy và học. "AI là một điều tất yếu và không phải là câu chuyện của riêng quốc gia nào hay của riêng của lĩnh vực nào và chắc chắn giáo dục phải đi trước", GS Vinh khẳng định.

Đưa AI vào trường học cần đi kèm định hướng đạo đức, trách nhiệm và tư duy phản biện.

Trong tương lai gần, không hiểu biết về AI sẽ giống như "mù chữ", "mù công nghệ" và sẽ bị tụt lại phía sau. Do đó, giáo dục cần chủ động đưa AI vào giảng dạy. "Trang bị những kiến thức và kỹ năng nền tảng về AI không còn là xu hướng, mà là trách nhiệm của giáo dục. Nhà trường cần giúp học sinh hiểu AI là gì, sử dụng ra sao và ứng xử thế nào với công nghệ này một cách chủ động, an toàn và có đạo đức. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ đúng, giáo dục phải đi trước, chủ động xác định vấn đề, mục tiêu, không thể đổi mới bằng cách đưa công nghệ vào một cách cơ học hay chạy theo giải pháp từ bên ngoài. Nếu không, công nghệ có thể trở thành yếu tố gây nhiễu thay vì hỗ trợ, và đổi mới sẽ chỉ là phong trào, không phải thay đổi thực chất", GS Vinh nhấn mạnh.

“Việc sử dụng AI trong giáo dục cần bảo đảm 4 nguyên tắc: đúng đắn, có đạo đức, có trách nhiệm và minh bạch. Vì vậy, học sinh không chỉ cần biết sử dụng AI mà còn cần hiểu nguyên lý vận hành và cơ chế thiết kế cơ bản”.

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và chuyển đổi số, giáo dục giữ vai trò quyết định. Vì đây là nơi hình thành năng lực lao động, tư duy số, khả năng đổi mới sáng tạo và học tập suốt đời. Do đó, AI trong giáo dục không chỉ là đổi mới phương pháp dạy học mà là vấn đề năng lực cạnh tranh quốc gia trong thập kỷ tới. Ông cũng chỉ ra 3 khó khăn chính khi học sinh sử dụng AI là thiếu kiến thức và kỹ năng về AI, thiếu trang thiết bị công nghệ và thiếu sự hướng dẫn từ giáo viên. GS Vinh phân tích: "Trước đây, nhiều ý kiến cho rằng nên cấm AI trong giáo dục vì lo ngại rủi ro. Vấn đề không còn là cấm hay không, mà là quản lý và hướng dẫn sử dụng trong những giới hạn phù hợp". Nếu quá thận trọng, chúng ta có thể đánh mất cơ hội nhưng nếu buông lỏng, hệ lụy cũng rất lớn. Vì vậy, giáo dục cần tìm được điểm cân bằng giữa mở và kiểm soát, đặc biệt khi đối tượng là học sinh.

Ngoài ra, AI mở ra cơ hội cá nhân hóa tương tác, tạo thêm một "không gian đối thoại học thuật" mà mô hình truyền thống khó đáp ứng, ông Vinh lý giải. Tuy nhiên, nếu AI chỉ được dùng để đưa ra lời giải sẵn có, học sinh dễ rơi vào lệ thuộc. Giá trị lớn nhất của AI nằm ở việc hỗ trợ tư duy phản biện, truy vấn và học tập tích cực, phù hợp với các lý thuyết sư phạm hiện đại như học tập kiến tạo, học qua truy vấn và cá nhân hóa. Theo đó, việc triển khai AI trong giáo dục phổ thông hiện dựa trên 3 trụ cột chính là: Khung pháp lý nhất quán; Chương trình và tài liệu học tập; Nguồn lực con người và tài chính. Đây là điều kiện then chốt để việc đưa AI vào trường học không dừng ở văn bản hay tập huấn, mà đi vào lớp học một cách bền vững.

Cần coi AI như "đối thủ học thuật"

Đồng quan điểm, TS Kiều Phương Thùy, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhận định: "Nếu chúng ta sử dụng AI để giải quyết thay mọi vấn đề và học sinh hình thành thói quen đó thì nguy cơ là năng lực tư duy dần bị suy giảm. Khi mọi câu hỏi đều được trả lời sẵn, não bộ sẽ ít có cơ hội rèn luyện khả năng phân tích, lập luận và phản biện". Vấn đề không phải xem AI là công cụ để tìm đáp án, mà cần thay đổi cách tiếp cận. Cần coi AI như một "đối thủ học thuật" để tranh luận, phản biện và nâng cao tư duy. Thay vì dùng AI để lấy kết quả cuối cùng, học sinh nên sử dụng AI để kiểm chứng lập luận, đặt lại giả thuyết và mở rộng góc nhìn.

Từ thực tiễn làm việc với nhiều trường học, nữ chuyên gia nhận thấy, chương trình giáo dục AI được xây dựng không chỉ để dạy cách dùng công cụ, mà nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, điều này kéo theo nhiều lo ngại về an toàn dữ liệu và thông tin sai lệch.

“Tôi tin rằng nếu giúp các em hiểu, biết phản biện và biết chịu trách nhiệm với công nghệ, thì AI sẽ trở thành một phần và không phải là mối đe dọa đối với giáo dục”.

TS Kiều Phương Thùy, Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội

Giáo viên cũng băn khoăn rằng AI có thể làm mai một kỹ năng nền tảng của học sinh, đồng thời tạo thêm áp lực nếu phải tích hợp nội dung mới vào chương trình giảng dạy. Theo TS Thùy, chương trình giáo dục AI được xây dựng nhằm giải quyết trực tiếp các băn khoăn của thầy cô, học sinh. TS Thùy đề xuất chương trình được thiết kế theo bốn mảng lớn:

Thứ nhất, học sinh được hướng dẫn sử dụng AI an toàn và hiệu quả trong học tập. Chúng ta cần một nền tảng hỗ trợ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức và tạo báo cáo dựa trên chính tài liệu người dùng cung cấp, hạn chế tối đa việc lấy thông tin ngoài nguồn kiểm soát.

Thứ hai, học sinh phải hiểu AI vận hành như thế nào. Nếu người học chỉ sử dụng bề mặt mà không hiểu cơ chế, các em sẽ không thể nhận diện sai lệch. Vì vậy, cần chương trình đưa vào các hoạt động thực hành như huấn luyện mô hình nhận dạng hình ảnh để học sinh hiểu cách dữ liệu ảnh hưởng đến kết quả.

Thứ ba, AI phải đi kèm đạo đức và trách nhiệm. Học sinh được học về nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, an toàn dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm số.

Cuối cùng, thiết kế hệ thống AI là nội dung cốt lõi mà mọi học sinh cần được tiếp cận, bởi hiểu biết về code và AI sẽ trở thành năng lực phổ quát trong tương lai. Vì vậy, chương trình cần tập trung để học sinh trực tiếp xây dựng và huấn luyện các mô hình đơn giản, qua đó hình thành tư duy thiết kế dựa trên dữ liệu, thuật toán và cách hệ thống được tạo lập, cải tiến.

Bà Thùy tin rằng, giáo viên sẽ không bao giờ bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo, bởi giá trị nhân văn và đạo đức mà người thầy mang lại cho học sinh. Tuy nhiên, những người biết sử dụng AI sẽ có ưu thế vượt trội và có thể thay thế những người không thích nghi với công nghệ. Việc cung cấp một khung chương trình và bộ học liệu được chuẩn hóa sẽ tiết kiệm thời gian và nguồn lực, rút ngắn lộ trình phổ cập công nghệ. Từ đó, chương trình không chỉ hỗ trợ học sinh tiếp cận công nghệ mới, mà còn góp phần giảm áp lực cho giáo viên và tạo ra một hệ sinh thái học tập bền vững trong nhà trường.

Hà Phương