3 phút đầu cần làm gì khi gặp người bị co giật hoặc ngất

Một người đang đứng bỗng khuỵu xuống, hai tay chân giật mạnh rồi nằm bất động. Người xung quanh có thể nghĩ đây là cơn động kinh, vội giữ chặt tay chân, tìm vật cứng nhét vào miệng hoặc chờ cơn giật tự qua.

Nhưng các động tác giống co giật cũng có thể xuất hiện trong những giây đầu của ngừng tuần hoàn. Ngất thông thường đôi khi cũng kèm vài nhịp giật ngắn. Vì vậy, người sơ cứu không nên cố “chẩn đoán” ngay tại hiện trường. Điều quan trọng nhất là xác định người đó có đáp ứng và còn thở bình thường hay không.

Theo hướng dẫn hồi sinh tim phổi năm 2025, một người không đáp ứng, không thở hoặc chỉ thở ngáp, thở bất thường phải được coi là có khả năng ngừng tuần hoàn. Những tiếng thở rời rạc, khò khè hoặc giống ngáy không đồng nghĩa người bệnh vẫn đang thở hiệu quả.

1. 0–10 giây: Đừng vội nâng người bệnh dậy

Trước khi tiếp cận, cần nhìn nhanh xung quanh để tránh nguy hiểm như dòng điện, phương tiện giao thông, đám cháy, vật sắc nhọn hoặc mặt nước.

Gọi lớn, vỗ nhẹ vào vai và hỏi: “Anh/chị có nghe thấy tôi không?”. Đồng thời nhìn ngực, mặt và miệng để nhận biết người đó có đang thở bình thường hay không. Việc kiểm tra phản ứng và nhịp thở không nên kéo dài quá 10 giây.

Không dựng người vừa ngã ngồi dậy, không cho uống nước và không tụ tập kín xung quanh. Nếu có nhiều người, cần phân công rõ: một người gọi 115, một người tìm máy khử rung tim tự động nếu nơi đó có trang bị, người còn lại tiếp tục sơ cứu.

Khi người bệnh co giật, cần dọn vật nguy hiểm, bảo vệ đầu và tuyệt đối không ghì tay chân hoặc nhét bất cứ vật gì vào miệng

2. 10–30 giây: Chọn một trong ba hướng xử trí

Sau lần kiểm tra đầu tiên, người sơ cứu có thể gặp ba tình huống:

Người bệnh đang co giật nhưng vẫn có dấu hiệu thở: Dọn vật cứng, sắc hoặc nóng quanh người bệnh; kê vật mềm dưới đầu; ghi lại thời điểm cơn bắt đầu. Không đè giữ tay chân và không nhét thìa, đũa, khăn, ngón tay hay bất cứ vật gì vào miệng.

Người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn thở bình thường: Đặt nằm nghiêng an toàn, giữ đường thở thông thoáng và tiếp tục theo dõi. Nếu nghi chấn thương đầu, cổ hoặc cột sống, hạn chế di chuyển không cần thiết, trừ khi phải mở đường thở, ép tim hoặc đưa nạn nhân khỏi nơi nguy hiểm.

Người bệnh không đáp ứng và không thở bình thường: Gọi 115 ngay, bật loa ngoài và bắt đầu ép tim. Không chờ người bệnh “tự tỉnh”, không mất thêm thời gian tìm nguyên nhân.

30 giây–3 phút: Hành động theo nhịp thở, không theo phỏng đoán.

3. Khi nào chỉ bảo vệ đầu và đặt nghiêng?

Nếu người bệnh đang có cơn co cứng, giật tay chân nhưng còn biểu hiện thở, hãy để cơn diễn tiến tự nhiên trong khu vực an toàn. Di chuyển bàn ghế, cốc thủy tinh và vật sắc ra xa; tháo kính, nới lỏng cổ áo và kê áo khoác gấp dưới đầu.

Không cố ghì người bệnh xuống. Việc nhét vật vào miệng không ngăn được “cắn lưỡi” mà có thể làm gãy răng, tổn thương miệng, gây tắc đường thở hoặc khiến người sơ cứu bị cắn.

Sau khi các động tác giật dừng lại, kiểm tra ngay nhịp thở. Nếu người bệnh còn thở nhưng chưa tỉnh hoàn toàn, đặt họ nằm nghiêng, mặt hướng sang một bên để dịch tiết hoặc chất nôn có thể thoát ra ngoài. Tiếp tục ở bên cạnh, nói chuyện bình tĩnh và theo dõi cho tới khi họ tỉnh táo.

Cần gọi 115 nếu đây là cơn co giật đầu tiên; cơn kéo dài từ 5 phút; các cơn nối tiếp mà người bệnh không tỉnh lại; người bệnh bị thương, khó thở, đang mang thai, co giật trong nước hoặc không hồi phục như bình thường.

4. Khi nào nghĩ nhiều đến ngất?

Ngất thường xảy ra sau khi đứng lâu, ở nơi nóng, đau đớn, sợ hãi, đói hoặc mất nước. Trước khi ngã, người bệnh có thể thấy chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, tối sầm mắt hoặc tái mặt. Thời gian mất ý thức thường ngắn và người bệnh có xu hướng tỉnh lại nhanh sau khi được nằm xuống.

Tuy nhiên, chỉ dựa vào việc tay chân có giật hay không là chưa đủ để phân biệt. Một số trường hợp ngất vẫn xuất hiện vài động tác giật ngắn. Ngược lại, cơn co giật thực sự thường khiến người bệnh lú lẫn, buồn ngủ hoặc mất một khoảng thời gian mới trở lại trạng thái bình thường. Đây chỉ là các dấu hiệu gợi ý, không thay thế đánh giá y tế.

Nếu người bệnh đã tỉnh, hãy để họ nằm yên, nới quần áo chật và không cho đứng dậy đột ngột. Gọi 115 khi người bệnh không tỉnh nhanh, tiếp tục lơ mơ, khó thở, đau ngực, tim đập bất thường, bị thương nặng, ngất khi đang vận động hoặc tình trạng tái diễn. Người bất tỉnh nhưng còn thở phải được đặt nghiêng và theo dõi liên tục.

5. Khi nào kiểm tra mạch và nhịp thở?

Người dân nên tập trung vào hai dấu hiệu dễ nhận biết nhất: người bệnh có đáp ứng không và có thở bình thường không.

Người không được đào tạo không nên mất thời gian dò mạch ở cổ hoặc cổ tay vì rất dễ nhầm và làm chậm ép tim. Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ, chỉ nhân viên y tế hoặc người được huấn luyện phù hợp mới nên kiểm tra mạch, đồng thời với nhịp thở, trong tối đa 10 giây. Nếu không cảm nhận chắc chắn có mạch, cần coi như ngừng tuần hoàn và bắt đầu hồi sinh tim phổi.

Đặc biệt, không được nhầm thở ngáp với thở bình thường. Người ngừng tuần hoàn có thể há miệng, hít từng hơi rời rạc, phát ra tiếng khò khè hoặc giống ngáy. Họ cũng có thể co cứng hoặc giật ngắn lúc mới ngã xuống. Khi cơn giật dừng mà người bệnh vẫn không đáp ứng, phải kiểm tra thở ngay thay vì tiếp tục chờ đợi.

Người bất tỉnh, không thở hoặc chỉ thở ngáp cần được gọi cấp cứu 115 và ép tim ngay, thay vì mất thời gian dò mạch

6. Khi nào phải ép tim?

Ép tim ngay khi người bệnh:

Không phản ứng khi gọi và vỗ vai.
Không thở.
Chỉ thở ngáp hoặc thở bất thường.
Sau cơn giật vẫn bất tỉnh và không có nhịp thở bình thường.

Đặt người bệnh nằm ngửa trên mặt phẳng chắc. Đặt gót một bàn tay ở giữa ngực, bàn tay kia chồng lên, giữ thẳng hai khuỷu tay. Ép xuống khoảng 5–6 cm với tốc độ 100–120 lần mỗi phút, để lồng ngực nở trở lại hoàn toàn sau mỗi lần ép.

Người chưa được huấn luyện có thể ép tim liên tục theo hướng dẫn của tổng đài 115. Người đã học hồi sinh tim phổi có thể thực hiện chu kỳ 30 lần ép và 2 lần thổi ngạt. Sử dụng máy khử rung tim tự động ngay khi có và làm theo lời hướng dẫn của thiết bị.

Không dừng ép tim chỉ để kiểm tra người bệnh nhiều lần. Tiếp tục cho đến khi người bệnh thở bình thường, có dấu hiệu tỉnh lại, nhân viên cấp cứu tiếp nhận, máy khử rung yêu cầu tạm dừng hoặc người sơ cứu không còn đủ sức.

7. Khi nào gọi 115?

Gọi ngay khi người bệnh không đáp ứng, không thở bình thường, có cơn co giật lần đầu, cơn kéo dài từ 5 phút, co giật liên tiếp, bị thương nặng hoặc không hồi phục sau khi ngất.

Khi gọi, cần nói rõ địa chỉ, mốc nhận diện gần hiện trường, số điện thoại liên lạc, tình trạng người bệnh và việc sơ cứu đang được thực hiện. Bật loa ngoài để vừa nghe nhân viên điều hành hướng dẫn vừa tiếp tục ép tim. Hệ thống 115 có nhiệm vụ tiếp nhận cuộc gọi, hướng dẫn sơ cứu tại chỗ và điều phối lực lượng cấp cứu ngoại viện.

Ba phút đầu không phải thời điểm để tranh luận đó là động kinh, ngất hay bệnh tim. Hãy nhớ nguyên tắc đơn giản: còn thở bình thường thì bảo vệ đường thở và theo dõi; không thở bình thường thì gọi 115 và ép tim ngay.

Bs. Trần Phương