Yak-141, chiến đấu cơ cất hạ cánh thẳng đứng độc đáo nhất của Liên Xô

Trong lịch sử hàng không quân sự Liên Xô, dòng máy bay Yakovlev Yak-141 được xem là một trong những thiết kế táo bạo và khác biệt nhất.

Đây là tiêm kích cất hạ cánh thẳng đứng và cất cánh đường băng ngắn, được phát triển để hoạt động trên các tàu sân bay hạng nhẹ của Hải quân Liên Xô, đặc biệt là lớp tàu Đô đốc Kuznetsov và các tàu tuần dương mang máy bay trước đó.

Chương trình tiêm kích Yak-141 bắt nguồn từ kinh nghiệm vận hành dòng Yak-38, loại máy bay cất hạ cánh thẳng đứng đầu tiên của Liên Xô.

Yak-38 bộc lộ nhiều hạn chế về tầm bay, tải trọng vũ khí và tính năng chiến đấu, khiến Liên Xô buộc phải tìm kiếm một thiết kế mới có khả năng tác chiến thực thụ.

Tiêm kích Yak-141 ra đời với mục tiêu vượt qua các hạn chế này, trở thành tiêm kích cất hạ cánh thẳng đứng đầu tiên trên thế giới đạt tốc độ siêu thanh.

Yak-141 có cấu hình khí động học hiện đại với cánh tam giác, thân máy bay được tối ưu cho bay tốc độ cao. Điểm đặc biệt nhất của Yak-141 là hệ thống động cơ.

Máy bay sử dụng 1 động cơ phản lực chính có vòi phun điều hướng, kết hợp với 2 động cơ nâng đặt phía sau buồng lái.

Khi cất cánh thẳng đứng, cả 3 động cơ cùng hoạt động, tạo lực nâng đủ để máy bay rời mặt boong tàu. Khi chuyển sang bay ngang, 2 động cơ nâng sẽ tắt, chỉ còn động cơ chính đảm nhiệm lực đẩy.

Về thông số kỹ thuật, Yak-141 có chiều dài khoảng 18 m, sải cánh gần 11 m và chiều cao hơn 5 m.

Trọng lượng rỗng của máy bay vào khoảng 11.600 kg, trong khi trọng lượng cất cánh tối đa đạt khoảng 19.500 kg khi cất cánh đường băng ngắn.

Tốc độ tối đa của tiêm kích Yak-141 đạt khoảng Mach 1,7, tương đương hơn 2.000 km/h ở độ cao lớn, vượt xa các máy bay cất hạ cánh thẳng đứng cùng thời.

Bán kính chiến đấu của Yak-141 đạt khoảng 700 km khi cất cánh đường băng ngắn, một bước tiến lớn so với Yak-38. Trần bay tối đa vào khoảng 15.000 m, cho phép máy bay thực hiện nhiệm vụ đánh chặn và không chiến ở độ cao lớn.

Về vũ khí, tiêm kích Yak-141 được thiết kế như một tiêm kích đa nhiệm. Máy bay có 4 điểm treo dưới cánh và thân, mang được tối đa khoảng 2.600 kg vũ khí.

Các loại vũ khí dự kiến trang bị bao gồm tên lửa không đối không tầm ngắn và tầm trung dẫn đường hồng ngoại và radar, bom hàng không không điều khiển, bom dẫn đường và rocket không điều khiển.

Ngoài ra, tiêm kích Yak-141 còn được trang bị pháo hàng không cỡ nòng 30 mm, cho phép tác chiến tầm gần và tấn công mục tiêu mặt đất.

Hệ thống điện tử hàng không của Yak-141 được đánh giá là tiên tiến so với tiêu chuẩn Liên Xô thời kỳ đó.

Máy bay dự kiến được trang bị radar đa chế độ, hỗ trợ phát hiện và bám bắt mục tiêu trên không, đồng thời dẫn bắn cho tên lửa không đối không.

Buồng lái được thiết kế với màn hình hiển thị hiện đại, giúp phi công kiểm soát tốt hơn quá trình chuyển đổi giữa chế độ bay thẳng đứng và bay ngang, vốn là giai đoạn nguy hiểm nhất của loại máy bay này.

Dù sở hữu nhiều tính năng vượt trội, Yak-141 không bao giờ được đưa vào sản xuất hàng loạt. Nguyên nhân chính đến từ sự tan rã của Liên Xô, khiến ngân sách quốc phòng bị cắt giảm mạnh.

Ngoài ra, chi phí vận hành cao, độ phức tạp kỹ thuật lớn và những thách thức trong huấn luyện phi công cũng khiến chương trình không còn phù hợp với điều kiện thực tế.

Tuy vậy, tiêm kích Yak-141 vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử hàng không. Thiết kế vòi phun điều hướng và kinh nghiệm phát triển máy bay cất hạ cánh thẳng đứng của Yakovlev được cho là đã ảnh hưởng đến các chương trình sau này, trong đó có những dự án của Mỹ trong lĩnh vực tiêm kích cất hạ cánh thẳng đứng thế hệ mới.

Tiêm kích Yak-141 vì thế không chỉ là một nguyên mẫu thử nghiệm, mà còn là biểu tượng cho tham vọng công nghệ của Liên Xô trong giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh, thời điểm mà giới hạn giữa ý tưởng và khả năng kỹ thuật đang được đẩy tới mức cao nhất.

Việt Hùng