Xúc động lời kể của đại diện nhóm hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sỹ: 'Có tài liệu còn vết máu loang

Trao nhiều kỷ vật cho các gia đình liệt sỹ

Là người phụ trách tham gia cung cấp thông tin, tài liệu hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sỹ cho phía Việt Nam, ông có thể cho biết Trung tâm đã đạt kết quả gì trong quá trình hỗ trợ Việt Nam?

Đại học Texas Tech sở hữu Vietnam Center and Archive — Trung tâm lưu trữ tư liệu chiến tranh Việt Nam lớn với hơn 260.000 hồ sơ, tương đương gần 2,7 triệu trang tài liệu. Đó có thể là nhật ký, thư tay, danh sách đơn vị, giấy báo tử, sổ ghi chép, thậm chí có những tài liệu còn nguyên dấu đạn xuyên, vết máu loang.

Những tài liệu này vô giá, bởi chúng không chỉ cho ta biết chiến trận đã diễn ra thế nào mà còn giúp phục dựng lại danh phận của những con người từng tồn tại. Có những người có thể không nằm trong bất kỳ hồ sơ liệt sĩ nào, không có tên trong bất cứ danh sách hy sinh nào.

Tài liệu còn loang vết máu do quân đội Mỹ thu giữ trên chiến trường (Ảnh chụp từ tư liệu được phục dựng lại)

Thời gian qua, chúng tôi chuyển hướng: thay vì chỉ tìm hài cốt, chúng tôi còn tập trung trao trả lại kỷ vật cho gia đình các liệt sĩ. Bởi tôi hiểu rằng, với nhiều gia đình, có lẽ họ sẽ không bao giờ tìm lại được hài cốt người thân. Nhưng một lá thư, một cuốn sổ tay, một mảnh giấy báo tử… cũng đủ để mang lại một sự an ủi rất lớn.

Từ năm 2023 đến nay, chúng tôi đã trao trả hơn 50 bộ hồ sơ cho các gia đình, và lập hàng trăm báo cáo nghiên cứu chuyển giao cho Việt Nam.

Điều gì đã thôi thúc ông dấn thân vào công việc đòi hỏi nhiều tâm huyết, công sức này?

Lý do tôi tham gia nghiên cứu và tìm kiếm người mất tích trong chiến tranh VN xuất phát từ chính những câu chuyện từ gia đình và tôi hiểu rằng mất mát không chỉ là câu chuyện của một phía.

Tôi luôn cho rằng điều chúng ta cần không phải chỉ là “hòa giải” — vì hòa giải là bước cuối cùng. Trước khi hòa giải, phải có “hóa giải”: hóa giải những khúc mắc, những nỗi đau, những định kiến giữa con người với nhau. Khi chúng ta giúp nhau tìm lại người thân, lắng nghe câu chuyện của nhau, bước vào nhà nhau và ngồi xuống với nhau, thì chính hành động đó đã là hóa giải rồi.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà trong buổi làm việc với PGS.TS Alex Võ Đình Thái ( thứ 5 từ trái sang) và cộng sự ngày 13/6/2026

Công việc này không chỉ là tìm hài cốt. Công việc lớn nhất là phục dựng lại danh phận cho những con người đã từng tồn tại, đã từng là con, là chồng, là cha, là anh em trong một gia đình nào đó. Có thể chúng ta sẽ không bao giờ tìm thấy họ, nhưng ít nhất chúng ta có thể trả lại cho họ một cái tên, một vị trí trong lịch sử.

Dùng AI hỗ trợ nghiên cứu, tìm kiếm

Ông và cộng sự tại Việt Nam có những ưu tiên nào trong thời gian tới?

Dự án này trong năm nay dự kiến nghiên cứu khoảng 300 bộ hồ sơ và hoàn thành 300 báo cáo để chuyển giao cho Chính phủ Việt Nam, cụ thể là Ban Chỉ đạo 515. Tuy nhiên, từ sau cuộc gặp với Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà — Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia của "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" — định hướng công việc của chúng tôi đã có sự chuyển hướng rõ rệt.

Thư tay của cựu chiến binh (thương binh nặng) Hoàng Hữu Ái bị quân đội Mỹ thu trên chiến trường được phục dựng lại

Ban đầu, khi chưa có chỉ đạo cụ thể từ phía Việt Nam, chúng tôi chủ động lựa chọn khu vực Lộc Ninh để nghiên cứu, bởi đó là một trong những chiến trường ác liệt nhất. Từ tháng 1 đến nay, đội ngũ của tôi gần như tập trung toàn bộ vào khu vực này. Nhưng sau buổi làm việc ngày 13/6, khi Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ ngành phải phối hợp nhanh hơn với phía Texas Tech, chúng tôi cũng đề nghị phía Việt Nam xác định rõ các địa điểm ưu tiên để tập trung nghiên cứu. Điều đó giúp tránh tình trạng làm việc dàn trải.

Đến nay, đội ngũ ở Việt Nam đã có 38 người. Trong số đó, phần lớn là những người trẻ. Chúng tôi tổ chức thành nhiều nhóm, nhiều bộ phận, từ tiếp cận phân tích tài liệu gốc đến biên tập, phản biện. Bên cạnh đó là đội ngũ gắn kết cộng đồng và lịch sử truyền khẩu. Đây là lực lượng trực tiếp đi về địa phương, lần theo dấu vết của từng cái tên. Hiện riêng nhóm này có 6 người và đang di chuyển liên tục khắp cả nước.

Đây là hình ảnh 4 người con liệt sĩ Hoàng Văn Địch hiện ở Tuyên Quang đã khóc khi nhìn thấy những giấy tờ thấm máu của cha mình. (Ảnh: Tư liệu)

Bên cạnh công việc thu thập tư liệu, chúng tôi còn có đội ngũ công nghệ — những người làm việc với ảnh chụp, bản đồ quân sự cũ và bản đồ hiện tại để so sánh địa hình. Có khi một con suối trên bản đồ năm 1967 nằm ở vị trí khác hoàn toàn hiện nay, và từ sự lệch đó chúng tôi phải xác định những điểm bất thường có thể là nơi chôn cất liệt sĩ.

Ngoài ra còn có đội ngũ dữ liệu, chịu trách nhiệm tổng hợp các danh sách tên từ nhiều báo cáo khác nhau để phục dựng lại những đơn vị, những mạng lưới con người đã từng tồn tại.

Nói chung công việc phát sinh rất nhiều. Có những hôm chúng tôi dự định lên Bắc Giang phỏng vấn một gia đình, đi đến nửa đường thì gia đình báo không có nhà. Ngay lập tức cả nhóm quay xe vào Thanh Hóa để gặp một trường hợp khác. Có trường hợp hồ sơ ghi một người đã hy sinh nhưng khi tìm đến thì phát hiện ông ấy vẫn còn sống.

Cho đến nay, ngoài 27 hồ sơ đầu tiên đã hoàn thành, chúng tôi còn chuẩn bị thêm 18 hồ sơ để trao trả cho các gia đình mà chúng tôi đã kết nối được.

PGS.TS Alex Võ Đình Thái trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong về phương pháp ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu, lập các báo cáo

Chúng tôi đang chuẩn bị áp dụng AI vào khối tư liệu hơn 260.000 hồ sơ hiện có. Nếu làm thủ công với tốc độ 500 hồ sơ một năm thì phải mất hàng trăm năm mới hoàn tất. AI có thể hỗ trợ nhận diện chữ viết, sàng lọc thông tin, kết nối dữ liệu giữa các hồ sơ với nhau. Một hồ sơ riêng lẻ có thể không nói lên nhiều điều, nhưng nếu kết nối được mười hồ sơ ở cùng một tọa độ, chúng ta có thể tái dựng lại cả một sự kiện lịch sử.

AI sẽ được dùng để nhận diện chữ viết, bóc tách thông tin và sàng lọc dữ liệu. Thay vì đội ngũ phải tự lập từng cuốn sổ dày 200 trang, AI có thể hỗ trợ lọc trước khoảng 70% khối lượng công việc. Phần còn lại, đội ngũ sẽ tập trung vào việc lật lại những thông tin quan trọng và liên kết các hồ sơ với nhau. Ví dụ, một hồ sơ được thu giữ trên người một ai đó ở một tọa độ cụ thể thì mình phải xem nó có liên kết được với những hồ sơ khác hay không. Một người mở ra một hồ sơ riêng lẻ sẽ rất khó nhìn thấy được mối liên hệ đó, nhưng AI thì có thể. Khi liên kết được nhiều hồ sơ với nhau, nó sẽ cho phép mình hình dung ra ở địa điểm đó đã có chuyện gì xảy ra.

Xin cảm ơn ông!

Minh Tuấn