Xin bái biệt Cụ Đức Rùa

Ấy là, ông bạn đang giới thiệu tóm tắt về vị GS Văn chương, thầy dạy thế hệ chúng tôi ở Khoa Văn Đại học Tổng hợp (ĐHTH), GS Hà Minh Đức năm nay tuổi đã quá cửu thập. GS Ngôn ngữ học Đinh Văn Đức cũng dạy ĐHTH năm nay cũng khá cao niên.

Giờ tôi đang bâng khuâng nghĩ tới PGS Hà Đình Đức xuất thân cũng từ ĐHTH, nhà sinh vật học nổi danh mang danh nhà Rùa học với biệt danh Đức Rùa.

Nhiều năm giảng dạy ở Khoa Sinh ĐHTH, nhà giáo, nhà nghiên cứu Hà Đình Đức sớm nổi danh với nhiều công trình nổi tiếng trong đó có công trình nghiên cứu Bò xám - một loài động vật hoang dã hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới. Loài ấy đột nhiên xuất hiện trở lại ở khu rừng nguyên sinh Tây Nguyên.

Trong một chuyến điền dã khảo sát cùng với nhiều nhà khoa học thế giới, PGS.TS Hà Đình Đức bị bọn Fulro phục kích. Ông bị đạn xuyên ngực. Điều trị vết thương hiểm, nếu quy giá trị thương tật, ông xứng đáng thương binh hạng 2/4. Vậy mà lành vết thương, ông tiếp tục nối lại những chuyến thám sát đầy trắc trở, hiểm nguy ấy.

Đức Rùa - PGS Hà Đình Đức mang cái danh ấy cuối những năm 90. Khi ấy ông cũng đang lầm lụi, tất tả hoàn thành công trình nghiên cứu về loài Rùa nước ngọt Hồ Gươm. Nói phụ tá thì hơi quá, nhưng thời điểm đó, có chút duyên quen biết đồng hương.

Thứ nữa nhà tôi ở Khu tập thể báo Tiền Phong ngay sát Hồ Hoàn Kiếm, tôi thường lẽo đẽo bám lộ trình nghiên cứu của PGS. Ông cũng hào phóng sẻ chia những thông tin nghiên cứu vất vả đặc thù của mình. Nhờ vậy mà tôi lần lượt trưng trên tờ Tiền Phong những chi tiết thú vị về loài Rùa Hồ Gươm: Tại sao Rùa nổi, thói quen tập tính của loài Rùa Hồ Gươm, cả chuyện giới tính, sinh sản…

Chuyện loài Rùa bản năng vốn thích yên tĩnh rất kỵ người và tiếng động ồn ào nhưng bao năm để thích nghi và tồn tại, loài rùa huyền thoại này đã phải xuất hiện (nổi) bất đắc dĩ ra sao…

Đỉnh điểm là cái lần ông cho Tiền Phong độc quyền công bố biên bản (tài liệu đánh máy) về nguyên nhân cái chết của một Cụ Rùa cao niên. PGS Hà Đình Đức là tác giả của 150 bài viết về rùa Hồ Gươm. Tên ông xuất hiện trong bảng Danh lục rùa thế giới trong mục về giống rùa lớn mai mềm ở Việt Nam: Rafetus leloii Duc 2000.

Hình như ít nhiều bị lây và đồng cảm những sẻ chia ấy mà tình cảm nhà nghiên cứu Hà Đình Đức với loài Rùa huyền thoại Hồ Gươm khá là đặc biệt. Trong những bài viết của mình, tôi đã dùng từ “Cụ Rùa” để chỉ loài giải - loài vật cao niên này. PGS Hà Đình Đức lại khoái từ ấy nên tất tật các cuộc thuyết trình hay trong báo cáo khoa học, ông đã thay cụm từ “loài Rùa nước ngọt Hồ Gươm” bằng từ “Cụ Rùa” kính cẩn. Và thú vị thay, cái tên “Cụ Rùa” cũng đã “bắt chết” với PGS nhà nghiên cứu Hà Đình Đức.

Cánh báo chí, các nhà nghiên cứu và người Hà Nội đã quen với tên gọi gọn ghẽ Cụ Rùa không những để gọi cụ tiêu bản trong Đền Ngọc Sơn mà còn dùng để gọi các cụ khác. Tôi không rõ sau sự ra đi của cụ rùa thể hiện trong biên bản mà cụ Đức Rùa cung cấp năm xa ấy, Hồ Gươm còn được bao cụ rùa cao niên nữa? Nhưng thoáng trong chất giọng thầm thì xen chút huyền bí của cụ Đức Rùa thì đâu như chỉ còn 1 hoặc 2 cụ nữa. Còn các cá thể còn trẻ còn non chưa thành cụ thì hình như PGS Đức ít để mắt tới?

Vậy nên trước cái sự hữu hạn trong cái vô cùng của nạn ô nhiễm nước hồ cùng môi trường luôn bị xáo trộn khuấy đảo, cái sự yêu mến quan tâm của cụ Đức Rùa càng như gấp gáp, cuống quýt với cụ rùa Hồ Gươm còn lại?

Nhà trước ở Khu tập thể Phan Chu Trinh sau chuyển lên khu vực Hồ Tây, cụ Đức Rùa vẫn thường xuyên đáo qua khu vực Hồ Hoàn Kiếm. Có đêm ông ới tôi cùng bám theo cái thuyền con chèo nhẹ ra bãi cỏ ở chân Tháp Rùa để thực thi một sứ mệnh ngoạn mục. Hình như cụ Đức Rùa vẫn nuôi một hy vọng mong manh là chứng kiến Rùa đẻ. Nhưng chuyện hy hữu ấy chả diễn ra bao giờ.

Có sự lạ, loài Rùa thiêng ấy có mặt cụ Đức Rùa là trở nên ngoan ngoãn hiền thục. Có lần ban ngày, đương ghếch thân trên thảm cỏ mép nước, cụ Đức Rùa thỏa sức ve vuốt cưng nịnh nhưng cụ vẫn không tụt chẳng toài đi như người khác đụng vào.

Hỡi ôi, cụ Đức Rùa đâu có lường được một thời điểm bi ai. Cụ Rùa đương hiện diện lấp loáng trong ánh đèn pin kia. Cụ Rùa ngoạn mục chình ình trước ống kính kia một ngày của năm 2016 bị thương rồi lặng lẽ về cõi!

Lại có vài chuyến điền dã nghiên cứu vất vả, công phu. Ấy là PGS Hà Đình Đức theo vài nhà báo về Đồng Mô để nghiên cứu khảo, sát loài rùa nước ngọt cùng loại - loài với Rùa nước ngọt Hồ Gươm. Có chuyến đi nghiên cứu xen nhuốm chút màu huyền thoại về xứ Thọ Xuân, Thanh Hóa. Nhà khoa học muốn được sẻ chia cảm giác băn khoăn rằng tại sao loài Rùa Hồ Gươm khó tìm thấy ở nơi khác trên đất nước này?

Nhưng người dân và giới khảo cổ đã tìm thấy bộ hài cốt ở gần xứ Lam Kinh gần giống với loài Rùa nước ngọt Hồ Gươm? Phải chăng cái thời xa lắc xa lơ ấy, Vua Lê Thái Tổ đã đem các cụ rùa ra Hồ Thủy Quân (Hồ Hoàn Kiếm) mà thả! Chao ôi, hơi bị mệt và cũng thú vị khi có dịp gần gũi với nhà khoa học có tên Đức Rùa này!

Hình như có riết róng và hơi quá trong việc giám sát chất lượng nước cùng chỉ số ô nhiễm môi trường Hồ Hoàn Kiếm. Cả thái độ quyết liệt phản ứng việc xây cất thái quá làm biến dạng cảnh quan khu vực hồ Hoàn Kiếm? Nhà khoa học của chúng ta một thời gian từng bị chuốc lấy điều tiếng này khác.

Nhưng rồi người ta đã hiểu ông. Lãnh đạo và người dân Hà Nội đã hiểu tấm lòng của một nhà khoa học. PGS Hà Đình Đức năm ấy đã được bầu làm Công dân danh dự của Thủ đô.

Nhớ năm đã xa, tôi có một buổi sáng căng chật lẽo đẽo theo cụ Đức Rùa và nhà văn Băng Sơn - bạn thân của ông làm một vòng quanh Hồ Gươm. Vừa để nghe nốt chương cuối về nỗi luyến tiếc, xót xa chuyện cụ Rùa Hồ Gươm về cõi. Và để thưởng lãm các loài cây quanh Hồ Gươm mà hai vị này từng nhớ từng thuộc nằm lòng nhiều thứ nhiều giống loài. Để mà tường để biết và để ngạc nhiên lẫn lạ lùng thêm sao ở đất Hà Thành thời buổi này lại có cái giống loài luôn thường trực cảm giác sốt mến với cảnh vật cùng cây cối đất văn vật này?

Biết cụ Đức Rùa có thú chơi FB, thú ấy dày lên từ cái hồi ông yếu mệt phải vào viện thường xuyên. Nhưng một dạo cứ thấy sao sao khi mỗi bửng tưng một ngày mới đã thấy trên FB ông chĩnh chiện ngay ngắn một tờ lịch với status chào ngày mới” rồi thôi. Cứ như mỗi ngày mới với ông là phần thưởng của cuộc đời của tạo hóa?

Hóa ra, cụ Đức Rùa đang đếm tính từng ngày còn lại.

Thứ Sáu ngày 7 tháng 8, tức 25 Âm lịch là cạn ngày của cái tuổi 87.

Xuân Ba