Xe bán tải trước ngã rẽ chính sách, hết thời 'lai' xe con

Xe bán tải trước ngã rẽ thuế và hạn chế giao thông. Ảnh: P. Linh

Thị trường tăng trưởng nhờ lợi thế chính sách

Trong khoảng một thập niên qua, xe bán tải là một trong những phân khúc tăng trưởng nhanh trên thị trường ô tô Việt Nam, chủ yếu nhờ lợi thế thuế và tính đa dụng. Từ khoảng 10.000 xe mỗi năm giai đoạn 2014-2015, lượng bán tăng lên hơn 20.000 xe và tiếp tục mở rộng sau dịch. Năm 2025, tiêu thụ đạt 27.093 xe, tăng 14,5% so với năm trước, mức cao nhất từ trước đến nay.

Điều đáng chú ý là sự tăng trưởng của xe bán tải không hoàn toàn đến từ nhu cầu vận tải hàng hóa mà phần lớn đến từ nhu cầu sử dụng như một phương tiện đa dụng. Nhiều người mua xe bán tải không chỉ để chở hàng mà còn sử dụng như xe gia đình hoặc phương tiện đi lại hàng ngày.

Nhận thấy xu hướng này, các hãng xe liên tục nâng cấp xe bán tải theo hướng tiện nghi hơn, nhiều công nghệ an toàn hơn, nội thất và cảm giác lái ngày càng gần với xe du lịch, khiến ranh giới giữa xe bán tải và xe du lịch ngày càng mờ đi.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất khiến xe bán tải tăng trưởng mạnh trong nhiều năm qua không nằm ở thiết kế hay công nghệ mà ở cấu trúc thuế.

Theo Giám đốc kinh doanh của một đại lý Ford tại TPHCM, trong thời gian dài xe bán tải chịu mức thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) thấp hơn đáng kể so với xe du lịch, lệ phí trước bạ cũng thấp hơn khiến tổng chi phí sở hữu thấp hơn nhiều so với các dòng SUV hoặc xe 7 chỗ có giá trị tương đương. Khi một dòng xe có chi phí thấp hơn nhưng công năng gần giống xe du lịch, thị trường tăng trưởng nhanh là điều dễ hiểu.

Nói cách khác, xe bán tải tại Việt Nam tăng trưởng trong nhiều năm qua vì nằm ở khoảng giao thoa giữa xe tải và xe du lịch: chịu thuế thấp hơn xe du lịch nhưng lại được sử dụng gần giống xe du lịch. Chính khoảng giao thoa này đã tạo ra sự tăng trưởng của phân khúc xe bán tải trong nhiều năm qua.

Khi chính sách bắt đầu siết lại

Bối cảnh thị trường xe bán tải đang thay đổi khi các chính sách quản lý phương tiện trong đô thị có xu hướng siết chặt. Việc hạn chế xe tải vào nội đô theo khung giờ tại Hà Nội và việc nhiều xe bán tải bị xếp vào nhóm xe tải thông dụng đang làm thay đổi cách nhìn nhận đối với dòng xe này.

Trong nhiều năm, xe bán tải trên thực tế được sử dụng như xe du lịch nhưng về pháp lý vẫn được xếp là xe tải nên khi quản lý theo cách phân loại này, việc hạn chế lưu thông là điều có thể xảy ra.

Nguồn: VAMA

Hiện nay, phân khúc xe bán tải tại Việt Nam được gọi tên như Toyota Hilux, Mitsubishi Triton, Isuzu D-Max và Nissan Navara được nhập khẩu từ Thái Lan, còn Ford Ranger vừa có xe nhập khẩu vừa được lắp ráp trong nước. Thị trường không lớn nhưng khá ổn định, chủ yếu phục vụ nhóm khách hàng vừa sử dụng cho công việc, vừa sử dụng như phương tiện đi lại hàng ngày hoặc xe gia đình ở khu vực ngoài trung tâm đô thị.

Theo các doanh nghiệp ô tô, chính đặc điểm sử dụng "hai trong một" khiến xe bán tải trở thành dòng xe mang tính đặc thù: vừa phục vụ đi lại, vừa chở hàng nhẹ hoặc phục vụ công việc. Vì vậy, nếu bị hạn chế lưu thông như xe tải thông thường, nhu cầu thị trường có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

Điều các hãng xe lo ngại là tác động có thể không dừng lại ở riêng Hà Nội. Khi một thành phố lớn áp dụng chính sách hạn chế, người tiêu dùng ở các đô thị khác có xu hướng lo ngại chính sách tương tự sẽ được triển khai tại địa phương mình, từ đó cân nhắc kỹ hơn trước khi mua xe. Tác động về tâm lý thị trường trong nhiều trường hợp có thể lớn hơn tác động của chính sách tại một địa phương cụ thể.

Các doanh nghiệp như Ford Việt Nam cho biết, đang theo dõi sát diễn biến chính sách và trao đổi với cơ quan quản lý về cách phân loại và quản lý xe bán tải nhằm tìm giải pháp cân bằng giữa yêu cầu quản lý giao thông đô thị và nhu cầu sử dụng thực tế.

Trong khi đó, chuyên gia ô tô Nguyễn Minh Đồng cho rằng, xe bán tải là dòng xe đa dụng, phục vụ cả nhu cầu chở người và chở hàng, vì vậy việc quản lý cần được xem xét tổng thể về tiêu chuẩn khí thải, an toàn và mục đích sử dụng thay vì chỉ dựa vào phân loại xe tải hay xe con. Nếu hạn chế lưu thông, thị trường xe bán tải có thể bị ảnh hưởng mạnh, đặc biệt là nhóm khách hàng mua xe để sử dụng như xe gia đình hoặc phục vụ công việc.

Áp lực từ thuế và cấu trúc thị trường thay đổi

Không chỉ chịu áp lực từ quy định giao thông, xe bán tải còn đối diện với lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt trong những năm tới. Từ năm 2026, xe bán tải bắt đầu thuộc đối tượng chịu thuế này và mức thuế sẽ tăng dần đến năm 2029, khiến giá xe có xu hướng tăng lên.

Trong khi đó, lệ phí trước bạ xe bán tải hiện khoảng 6-7,2% giá xe, thấp hơn xe con nhưng không còn chênh lệch lớn như trước năm 2019 với mức trước bạ chỉ khoảng 2%. Lợi thế thuế phí cho xe bán tải đang dần thu hẹp.

Lộ trình tăng thuế TTĐB của xe bán tải cabin kép.

Khi lợi thế chi phí giảm và việc lưu thông bị hạn chế hơn trong đô thị, xe bán tải có thể mất đi nhóm khách hàng mua xe chủ yếu để đi lại như xe du lịch. Khoảng cách giá giữa xe bán tải và SUV hoặc xe con cùng kích thước có thể thu hẹp nhanh trong vài năm tới khiến người tiêu dùng chuyển sang các dòng xe khác.

Nói cách khác, phân khúc xe bán tải đang chịu tác động đồng thời từ việc hạn chế lưu thông và tăng thuế làm giá xe tăng. Khi chi phí tăng nhưng tính tiện dụng giảm, thị trường nhiều khả năng sẽ bước vào giai đoạn điều chỉnh sau một thời gian tăng trưởng nhanh.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện xe bán tải cho thấy thị trường ô tô Việt Nam trong nhiều trường hợp được định hình không chỉ bởi nhu cầu mà bởi cấu trúc thuế và chính sách. Khi chính sách tạo ra chênh lệch chi phí giữa các dòng xe, thị trường sẽ dịch chuyển theo chênh lệch đó. Khi chính sách thay đổi, cấu trúc thị trường cũng thay đổi theo. Điều này từng xảy ra sau khi thuế xe bán tải thay đổi năm 2019 và có thể lặp lại. Phân khúc nhiều khả năng tăng trưởng chậm và tái cấu trúc khách hàng.

Trong dài hạn, xe bán tải có thể quay lại vai trò phục vụ công việc và sản xuất thay vì là dòng xe tiêu dùng phổ biến. Quy mô thị trường không giảm mạnh nhưng bản chất nhu cầu sẽ thay đổi.

Xe bán tải chỉ là một phân khúc nhỏ nhưng câu chuyện của nó phản ánh quy luật lớn hơn. Ở những thị trường chịu ảnh hưởng mạnh từ thuế và chính sách, chính sách không chỉ điều tiết mà còn định hình cấu trúc thị trường.

Lê Hoàng