Xây dựng nền văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

Trong lịch sử phát triển của dân tộc, văn hóa luôn là dòng chảy xuyên suốt, kết tinh bản lĩnh, trí tuệ và tâm hồn Việt Nam, đồng thời là nguồn sức mạnh nội sinh to lớn bảo đảm cho sự trường tồn và phát triển của đất nước. Thực tiễn cách mạng Việt Nam đã chứng minh, mỗi bước chuyển mình của dân tộc đều gắn liền với sự phát triển của văn hóa; ở đó, văn hóa không chỉ phản ánh trình độ phát triển mà còn trực tiếp tham gia định hướng, điều tiết và thúc đẩy các quá trình kinh tế, chính trị, xã hội.

Ảnh minh họa. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Bước vào giai đoạn phát triển mới, trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức, chuyển đổi số và Hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu xây dựng và phát triển văn hóa càng trở nên cấp thiết. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”(). Đồng thời, Đại hội cũng nhấn mạnh phải “Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”(), gắn với khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Đây là những định hướng có ý nghĩa chiến lược, thể hiện bước phát triển mới trong tư duy lý luận của Đảng về văn hóa.

Những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự tham gia tích cực của toàn xã hội, công tác xây dựng và phát triển văn hóa ở nước ta đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện trên nhiều phương diện, góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững đất nước. Các cấp, các ngành và toàn xã hội đã “nhận thức đầy đủ hơn về vai trò và tầm quan trọng của văn hóa trong phát triển bền vững. Thể chế, chính sách và nguồn lực đầu tư cho phát triển văn hóa được tăng cường. Hệ thống thiết chế văn hóa được quan tâm xây dựng và phát huy. Các hoạt động văn hóa, sản phẩm văn hóa, nghệ thuật ngày càng đa dạng, phong phú. Công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa và thị trường văn hóa từng bước được phát triển. Hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng. Đã xây dựng và triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035”().

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, lĩnh vực văn hóa vẫn còn tồn tại hạn chế nhất định. Đại hội XIV của Đảng đã thẳng thắn đánh giá: “Văn hóa chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển. Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam châm được làm rõ”(); bên cạnh đó “đầu tư cho văn hóa còn thấp và dàn trải. Công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa, du lịch phát triển nhưng chưa tương xứng với tiềm năng. Thị trường văn hóa chậm phát triển. Môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh; đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp. Việc quản lý một số hoạt động văn văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng còn bất cập, có dấu hiệu bị buông lỏng. Cơ hội tiếp cận và mức độ thụ hưởng thành quả phát triển văn hóa còn chênh lệch giữa các vùng, miền, tầng lớp Nhân dân”().

Thời gian tới, để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam cần đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu mang tính chiến lược: bảo đảm tính tiên tiến, hiện đại gắn với giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc; đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và củng cố quốc phòng, an ninh; đặt con người Việt Nam vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, với mục tiêu “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”(), qua đó vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, vừa giữ vững bản lĩnh, cốt cách và giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam. Để thực hiện tốt các yêu cầu trên, cần tập trung thực hiện tốt một số nội dung biện pháp sau:

Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp, cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân về vị trí, vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp, cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân về vị trí, vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, giữ vai trò định hướng và chi phối toàn bộ quá trình xây dựng, phát triển văn hóa. Nhận thức đúng, đầy đủ và sâu sắc sẽ tạo sự thống nhất trong toàn hệ thống chính trị, bảo đảm văn hóa được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, trở thành động lực nội sinh quan trọng của phát triển; ngược lại, nhận thức chưa đầy đủ dễ dẫn đến xem nhẹ văn hóa, làm suy giảm nền tảng tinh thần xã hội.

Nội dung của giải pháp tập trung vào việc tiếp tục quán triệt sâu sắc các quan điểm, chủ trương của Đảng, nhất là tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong tình hình mới; làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa với kinh tế, chính trị, xã hội; khẳng định vai trò của văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực phát triển. Đồng thời, nâng cao nhận thức về trách nhiệm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng hệ giá trị và chuẩn mực con người Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

Để triển khai hiệu quả, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục với nội dung và hình thức phong phú, hiện đại; phát huy vai trò của hệ thống báo chí, truyền thông, giáo dục - đào tạo và các thiết chế văn hóa trong lan tỏa các giá trị tích cực. Các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền cần cụ thể hóa nghị quyết thành chương trình, kế hoạch phù hợp với thực tiễn; đề cao vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu trong thực hành văn hóa. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát, gắn trách nhiệm của từng chủ thể với kết quả thực hiện, qua đó tạo chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức đến hành động trong toàn xã hội.

Hai là, xây dựng và hoàn thiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước.

Xây dựng và hoàn thiện hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước là giải pháp có ý nghĩa cốt lõi, giữ vai trò định hướng lâu dài đối với sự phát triển bền vững đất nước. Đại hội XIV đặt ra yêu cầu: “Cần xây dựng và thực hiện đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia định và chuẩn mực con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới”().

Trọng tâm của giải pháp là tiếp tục nghiên cứu, xác định và hoàn thiện hệ giá trị quốc gia gắn với khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; xây dựng hệ giá trị văn hóa trên cơ sở kế thừa, phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại; đồng thời, xác lập chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới với các phẩm chất cơ bản như yêu nước, trách nhiệm, trung thực, sáng tạo, kỷ luật và khát vọng vươn lên. Quá trình này phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa các hệ giá trị, phù hợp với đặc điểm từng lĩnh vực, địa phương và gắn chặt với thực tiễn đời sống xã hội.

Để triển khai hiệu quả, cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hoàn thiện cơ chế, chính sách của Nhà nước nhằm định hướng, tổ chức thực hiện việc xây dựng hệ giá trị một cách khoa học, bài bản. Đẩy mạnh nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn; huy động sự tham gia của các nhà khoa học, văn nghệ sĩ và toàn xã hội. Đồng thời, lồng ghép nội dung hệ giá trị vào giáo dục - đào tạo, hoạt động văn hóa, truyền thông; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên trong thực hành các chuẩn mực. Cùng với đó, tăng cường kiểm tra, giám sát, kịp thời điều chỉnh những biểu hiện lệch chuẩn, bảo đảm các hệ giá trị thực sự thấm sâu vào đời sống, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội.

Ba là, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong toàn xã hội, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu

Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh là điều kiện quan trọng để nuôi dưỡng, lan tỏa các giá trị tốt đẹp và hình thành chuẩn mực hành vi trong xã hội. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng yêu cầu phải “xây dựng môi trường văn hóa, đời sống, lối sống văn hóa trong gia đình, trường học, cơ quan, đơn vị và cộng đồng dân cư”(), coi đây là một trong những giải pháp then chốt nhằm phát triển con người Việt Nam toàn diện.

Nội dung chính cần triển khai của là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh trong tất cả các không gian: gia đình, nhà trường, cơ quan, đơn vị, cộng đồng dân cư và trên không gian mạng; gắn với việc đề cao các giá trị đạo đức, lối sống tốt đẹp, đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực, lệch chuẩn. Đồng thời, chú trọng xây dựng văn hóa trong Đảng, văn hóa công vụ, văn hóa lãnh đạo, quản lý; xác lập và thực hành các chuẩn mực nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, bảo đảm “nói đi đôi với làm”, thực sự tiên phong trong rèn luyện đạo đức, lối sống và trách nhiệm phục vụ nhân dân.

Để thực hiện hiệu quả giải pháp này, cần hoàn thiện các quy định, chuẩn mực về đạo đức, lối sống trong hệ thống chính trị; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức tự giác tu dưỡng của mỗi cá nhân. Cùng với đó, tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm, lấy kết quả thực hiện chuẩn mực văn hóa làm tiêu chí đánh giá cán bộ, đảng viên. Đồng thời, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, xã hội và các phương tiện truyền thông trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; chú trọng quản lý, định hướng thông tin trên không gian mạng, qua đó tạo chuyển biến rõ nét trong xây dựng đời sống văn hóa và phát huy vai trò nêu gương trong toàn xã hội.

Bốn là, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa dưới sự điều tiết của Nhà nước, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa.

Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa là xu thế tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, đồng thời là giải pháp quan trọng để hiện thực hóa quan điểm của Đảng về việc đưa văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “phát triển công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa đáp ứng yêu cầu ngày càng tốt hơn nhu cầu hưởng thị văn hóa của Nhân dân”(), qua đó vừa khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa, vừa góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế quốc gia.

Nội dung của giải pháp tập trung vào việc xây dựng, phát triển đồng bộ các ngành công nghiệp văn hóa có lợi thế như điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, quảng cáo, du lịch văn hóa, truyền thông số…, gắn với hình thành thị trường văn hóa lành mạnh, hiện đại. Trọng tâm là kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống với sáng tạo các sản phẩm văn hóa mới, có chất lượng và khả năng cạnh tranh; đồng thời bảo đảm thống nhất giữa mục tiêu kinh tế với mục tiêu chính trị, văn hóa, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong toàn bộ quá trình phát triển.

Để thực hiện hiệu quả, cần hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo và kinh doanh sản phẩm văn hóa; tăng cường vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước đối với thị trường văn hóa, kịp thời ngăn chặn các sản phẩm độc hại, phản văn hóa. Cùng với đó, đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực văn hóa. Đồng thời, mở rộng hợp tác quốc tế gắn với phát huy nội lực, qua đó tạo động lực mới cho phát triển kinh tế và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Năm là, đẩy mạnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế về văn hóa dưới sự quản lý thống nhất của Nhà nước, gắn với bảo đảm an ninh văn hóa

Đẩy mạnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế về văn hóa dưới sự quản lý thống nhất của Nhà nước, gắn với bảo đảm an ninh văn hóa là giải pháp có ý nghĩa chiến lược, tạo không gian phát triển mới cho văn hóa Việt Nam trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và toàn cầu hóa. Đại hội XIV của Đảng yêu cầu: “Đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng và quản lý tốt môi trường văn hóa; phát triển và quản lý có hiệu quả thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hóa số”(), đây không chỉ là động lực thúc đẩy đổi mới phương thức sáng tạo, phổ biến và hưởng thụ văn hóa, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới, đồng thời giữ vững chủ quyền văn hóa, tăng cường “sức đề kháng” trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài.

Nội dung chủ yếu của giải pháp tập trung vào việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị văn hóa; xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, hiện đại; phát triển các sản phẩm, dịch vụ văn hóa trên nền tảng số. Đồng thời, chủ động, tích cực hội nhập quốc tế về văn hóa, mở rộng giao lưu, hợp tác, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại trên cơ sở giữ vững bản sắc dân tộc. Quá trình này phải gắn chặt với nhiệm vụ bảo đảm an ninh văn hóa, kiểm soát hiệu quả thông tin trên không gian mạng, ngăn chặn các sản phẩm độc hại, phản văn hóa, xâm phạm lợi ích quốc gia.

Để tạo sự chuyển biến thực tiễn, cần hoàn thiện thể chế, chính sách về chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; đầu tư hạ tầng công nghệ, phát triển nguồn nhân lực số có chất lượng cao. Tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước đối với hoạt động văn hóa trên không gian mạng, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển và quản lý, giữa mở rộng hội nhập và giữ vững định hướng. Đồng thời, phát huy vai trò của các cơ quan văn hóa, doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng trong sáng tạo, phổ biến sản phẩm văn hóa số; đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc, qua đó nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam, bảo đảm phát triển bền vững trong điều kiện mới.

Xây dựng nền văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, đồng thời cũng là yêu cầu cấp bách trong giai đoạn hiện nay. Đó không chỉ là quá trình phát triển các giá trị văn hóa, mà còn là quá trình xây dựng con người, bồi đắp sức mạnh nội sinh của dân tộc. Thực hiện tốt các giải pháp trên sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo nền tảng vững chắc để đất nước phát triển nhanh và bền vững, vững bước tiến vào kỷ nguyên mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

(1); (8). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2026, Tập 1, tr. 97.

(2); (6). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2026, Tập 1, tr. 99.

(3); (4); (5); (7). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, Tập 1, tr. 50; 65; 66; 32;

(9); (10). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, Tập 1, tr. 98.

Trung tá, ThS Nguyễn Khắc Hòa, Thượng tá, ThS Đỗ Tiến Chinh (Trường Đại học Chính trị)