Vui, buồn nghề tín dụng (Kỳ 2)

Kỳ 2: Những cái bẫy vô hình

Những khoảng lặng đầy trăn trở

Dưới góc nhìn chuyên môn, một nhân viên tín dụng giỏi không chỉ cần một trái tim ấm mà phải có một cái đầu cực kỳ tỉnh táo. Họ phải cân bằng giữa hai mục tiêu: Tăng trưởng dư nợ gắn liền với kiểm soát chất lượng tín dụng. Mỗi bộ hồ sơ cho vay là một quy trình nghiêm ngặt từ khâu thẩm định tính khả thi của phương án, đánh giá năng lực tài chính của khách hàng, cho đến việc phân tích rủi ro thị trường và quản lý tài sản bảo đảm. Chỉ một sai sót nhỏ trong việc đánh giá dòng tiền dự kiến hoặc lơ là trong khâu kiểm tra sau cho vay, hậu quả dẫn đến nợ xấu là điều khó tránh khỏi.

Nỗi lo ấy càng canh cánh bên lòng khi thiên tai bão lũ đổ bộ vào miền Trung, hay những đợt sương muối, hạn hán kéo dài ở Tây Nguyên. Một trận lũ quét qua có thể cuốn trôi cả một trang trại, khiến dòng tiền của người nông dân đứt gãy hoàn toàn. Khi khách hàng rơi vào cảnh trắng tay, nhân viên tín dụng cũng mất ăn mất ngủ bên những tệp hồ sơ quá hạn. Họ phải lập tức bám sát hiện trường, thực hiện các biện pháp cơ cấu lại thời hạn trả nợ, xử lý rủi ro theo quy định (như khoanh nợ, gia hạn nợ) và tiếp tục đề xuất bơm thêm "nguồn vốn mồi" để giúp người dân tái sản xuất.

Giải ngân vốn tín dụng chính sách cho người dân xã Đăk Rong

Nghề tín dụng còn là một cuộc chiến cân não giữa một bên là chỉ tiêu KPI đè nặng, một bên là những "viên đạn bọc đường" từ khách hàng. Chị Mai Lê, một kiểm soát viên tín dụng tại Gia Lai bộc bạch. "Có những tháng, áp lực chỉ tiêu đè nặng đến mức mất ăn mất ngủ. Đúng lúc đó, doanh nghiệp tìm đến, đặt lên bàn một phong bì kèm theo lời gợi ý 'nới lỏng' điều kiện thẩm định. Ranh giới giữa một bước sa chân và giữ vững đạo đức nghề nghiệp lúc ấy chỉ cách nhau một sợi tóc. Nếu không có một cái đầu lạnh và một trái tim kiên định, bạn sẽ bị nuốt chửng ngay lập tức"

Anh Nguyễn Văn Dũng, một cán bộ tín dụng lâu năm tâm sự: Tín dụng là nghề quản lý rủi ro, và người làm tín dụng chính là những người đứng ở đầu sóng ngọn gió. Chỉ một phút lơ là, một cái gật đầu thiếu cân nhắc, cái giá phải trả có khi bằng cả sự nghiệp, thậm chí là quyền công dân. Rủi ro từ khách hàng. Đó là khi khách hàng lập hồ sơ giả, khai khống tài sản hoặc cố tình lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Áp lực từ cạm bẫy trước những lời đề nghị "hoa hồng" béo bở từ doanh nghiệp để bỏ qua các điều kiện thẩm định khắt khe. Hay trách nhiệm pháp lý, là khi đối diện với nguy cơ hầu tòa hoặc đền bù thiệt hại hàng tỷ đồng nếu khoản vay biến thành nợ xấu do lỗi chủ quan.

Thực tế tại một ngân hàng thương mại chi nhánh Nha Trang cách đây không lâu, một cán bộ tín dụng trẻ vì quá tin tưởng vào mối quan hệ quen biết đã bỏ qua bước xác minh thực địa một lô đất thế chấp. Kết quả, sổ đỏ đó là giả, khách hàng ôm tiền bỏ trốn. Người cán bộ ấy không chỉ mất việc, đối mặt với án phạt tù mà gia đình còn phải bán sạch gia sản để khắc phục hậu quả. Chính những bài học đắt giá phải trả qua thực tế, khiến những nhân viên tín dụng luôn bị “bệnh nghề nghiệp”, họ phải sống trong trạng thái hoài nghi: Hoài nghi phương án kinh doanh của khách hàng, hoài nghi tính chân thực của giấy tờ, và hoài nghi cả những mối quan hệ thân thiết.

Chị Hương Giang, một cựu kiểm soát viên tín dụng với hơn 10 năm kinh nghiệm, trầm ngâm kể lại: Trong bối cảnh áp lực hoàn thành chỉ tiêu đôi khi đẩy nhân viên tín dụng vào những tình huống ngặt nghèo. Đặc biệt là tại các thành phố lớn, dòng tiền từ bất động sản và dịch vụ luôn chuyển động với tốc độ chóng mặt. Đây cũng là nơi ẩn chứa nhiều cạm bẫy tinh vi nhất. Những bộ hồ sơ được chuẩn bị quá hoàn hảo, đầy đủ và chi tiết từ những con số doanh thu đến phương án kinh doanh. Thế nhưng khách hàng có thể lập hồ sơ giả, khai khống tài sản hoặc sử dụng dòng tiền ảo để qua mắt ngân hàng. Nếu nhân viên tín dụng vì áp lực doanh số cuối tháng mà hạ chuẩn, nhắm mắt đưa chân ký duyệt, hậu quả sẽ vô cùng khôn lường. Khi khoản vay biến thành nợ xấu, nhẹ thì bị trừ lương, mất việc; nặng thì phải đối diện với trách nhiệm hình sự.

Họ phải cân bằng giữa hai mục tiêu: Tăng trưởng dư nợ gắn liền với kiểm soát chất lượng tín dụng.

Nghề nhiều rủi ro

Từng được mặc định là một công việc đáng mơ ước với mức lương, thưởng cao ngất và được làm việc trong những văn phòng hạng A, nhưng trên thực tế, nhân viên tín dụng luôn phải đối mặt với sức ép công việc nặng nề, bên cạnh những rủi ro mất việc, đền tiền, thậm chí là phải hầu tòa khi có sự cố .

Một nhân viên tín dụng chia sẻ, làm việc ở khối này có nhiều nỗi sợ, mà đầu tiên là sợ nợ quá hạn phát sinh. Mục đích của việc lập hồ sơ tín dụng là nhằm xem xét, đánh giá khả năng trả nợ của người vay, một khi nợ quá hạn phát sinh tức là ở một quy trình nào đó đã xuất hiện vấn đề. Khi nợ xấu phát sinh thì hệ lụy lại kéo theo thêm một nỗi sợ nữa là sợ không có tài sản đảm bảo để xử lý, hoặc vì nhiều nguyên nhân mà tài sản đảm bảo không còn là tài sản đảm bảo.

Nguyên tắc đảm bảo cho khoản vay đúng quy định bắt buộc là phải đúng mục đích. Tuy nhiên, khi khách hàng cố tình lừa đảo, làm giả hồ sơ để lấy tiền và sử dụng không đúng mục đích thì nhân viên ngân hàng cũng không thể biết trước mà đề phòng. Tất cả chuyện này có thể dẫn đến trách nhiệm dân sự, thậm chí là trách nhiệm hình sự của nhân viên tín dụng. Sự tinh vi trong kỹ nghệ “xào nấu” báo cáo tài chính của doanh nghiệp, áp lực tăng trưởng nóng của ngân hàng và lằn ranh đỏ pháp lý mỏng như sợi tóc đang biến vị trí nhân viên tín dụng thành một trong những nghề rủi ro nhất ngành tài chính.

Nếu như tín dụng cá nhân chủ yếu đối mặt với rủi ro giả mạo giấy tờ tùy thân có quy mô nhỏ, thì tín dụng doanh nghiệp là cuộc đấu trí khốc liệt chống lại các hành vi gian lận tài chính có tổ chức. Rủi ro lớn nhất không nằm ở việc doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ khách quan, mà nằm ở sự cố tình lừa dối ngay từ khâu lập hồ sơ vay vốn.

Nghề tín dụng còn là một cuộc chiến cân não giữa một bên là chỉ tiêu KPI đè nặng, một bên là những "viên đạn bọc đường" từ khách hàng.

Thực tế thanh tra và các vụ đại án kinh tế thời gian qua cho thấy, một bộ phận doanh nghiệp luôn duy trì ít nhất từ 2 đến 3 hệ thống sổ sách kế toán. Một bản có số liệu dòng tiền ảm đạm dùng để tối ưu nghĩa vụ thuế; bản còn lại được “gọt giũa” đẹp đẽ với các chỉ số sinh lời, vòng quay hàng tồn kho lý tưởng để nộp cho ngân hàng. Với nguồn lực và thời gian giới hạn, các nhân viên tín dụng doanh nghiệp bằng mắt thường và các nghiệp vụ kiểm tra cơ bản gần như không thể bóc tách hết các khoản doanh thu ảo được tạo ra từ việc mua bán hóa đơn lòng vòng.

Chiêu thức phổ biến của các tập đoàn quy mô lớn là thành lập hàng chục công ty con, công ty liên kết không có hoạt động kinh doanh thực chất (công ty vỏ bọc). Khi ngân hàng giải ngân vào công ty A để thực hiện dự án hoặc mua nguyên vật liệu, dòng tiền ngay lập tức được chuyển dịch chéo sang công ty B, công ty C thông qua các hợp đồng kinh tế giả cách. Mục đích cuối cùng thường là để đảo nợ, đầu cơ bất động sản hoặc rút ruột tài sản. Đến khi dòng vốn bị mất thanh khoản, hồ sơ tín dụng ban đầu lập tức trở thành bằng chứng về việc “sử dụng vốn sai mục đích”, và nhân viên tín dụng là người đầu tiên phải đứng ra chịu trách nhiệm kỷ luật hoặc hình sự.

Nguyên giám đốc khách hàng doanh nghiệp của một ngân hàng thương mại quy mô lớn, thừa nhận áp lực từ hai phía: khách hàng và nội bộ. Áp lực chỉ tiêu tăng trưởng dư nợ (KPI) đè nặng theo từng tháng, từng quý. Nếu không giải ngân được, bạn không chỉ bị cắt thưởng mà còn đối mặt với nguy cơ bị hạ bậc, điều chuyển công tác. Khi gặp những doanh nghiệp lớn thuộc nhóm khách hàng VIP của Ban điều hành, áp lực còn khủng khiếp hơn. Nhiều dự án chưa hoàn thiện thủ tục pháp lý, chưa có giấy phép xây dựng nhưng cấp trên đã có tín hiệu ‘bật đèn xanh’ bằng các chỉ đạo miệng hoặc tin nhắn thúc giục giải ngân nhanh để giữ mối quan hệ. Cán bộ tín dụng rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: Từ chối ký trình thì bị coi là cản trở, còn ký thì biết rõ mình đang đặt cược tương lai vào sự tử tế của doanh nghiệp.

Đồng quan điểm, anh Minh Trung, một cán bộ tín dụng chuyên trách phân khúc khách hàng doanh nghiệp lớn chia sẻ về thói quen chết người của nhân viên tín dụng: Cho nợ chứng từ. Để kịp tiến độ giải ngân cho doanh nghiệp thanh toán tiền hàng hoặc quyết toán đúng kỳ hạn, chúng tôi thường linh hoạt cho họ nợ một số chứng từ gốc như hóa đơn VAT, tờ khai hải quan hay phê duyệt quy hoạch... Chúng tôi tin vào uy tín của doanh nghiệp. Nhưng đến khi thanh tra vào cuộc hoặc doanh nghiệp đổ bể, việc ‘nợ chứng từ’ này cấu thành hành vi ‘cố ý làm trái quy trình’, biến nhân viên tín dụng thành kẻ đồng lõa trong mắt cơ quan điều tra.”

Phân tích dưới góc độ luật pháp, các luật sư kinh tế nhận định rằng quy định pháp luật đối với hoạt động ngân hàng tại Việt Nam rất nghiêm khắc, trong khi ranh giới giữa “rủi ro kinh doanh thông thường” và “vi phạm hình sự” lại vô cùng mong manh. Luật sư Nguyễn Thành Công (Công ty Luật Đông Phương) nhận định: “Theo Điều 206 Bộ luật Hình sự về tội ‘Vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng’, cấu thành tội phạm áp dụng cho cán bộ tín dụng rất rộng. Chỉ cần thực hiện sai một bước trong quy trình nội bộ của ngân hàng và gây thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên là đã có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.”

Chị Đinh Thị Thu Hiền - nhân viên tín dụng ( ngoài cùng bên trái) kiểm tra hiệu quả vốn tín dụng đầu tư trồng sầu riêng tại Gia Lai

Bên cạnh khâu giải ngân, khâu định giá tài sản bảo đảm cũng là một chiếc bẫy lớn. Luật sư Lê Trung Phát (Hãng luật Lê Trung Phát) cảnh báo: “Nhiều trường hợp cán bộ tín dụng đồng thuận sử dụng kết quả định giá phóng đại của các công ty thẩm định độc lập đối với các khu đất dự án mới chỉ nằm trên giấy, cao gấp nhiều lần giá trị thị trường. Khi doanh nghiệp vỡ nợ, tài sản phát mãi không đủ thu hồi gốc và lãi. Lúc này cơ quan tố tụng sẽ vào cuộc xem xét hành vi thiếu trách nhiệm hoặc thông đồng nâng khống giá trị tài sản để trục lợi, gây thất thoát tài sản của tổ chức tín dụng.”

Mặc dù vất vả, hiểm nguy và áp lực là thế, nhưng nếu hỏi những người lính xung kích trên mặt trận tiền tệ ấy có hối hận khi chọn nghề tín dụng hay không, câu trả lời đa số vẫn là những nụ cười. Nghề tín dụng, vượt lên trên ý nghĩa của những con số khô khan, chính là nghề gieo mầm hạnh phúc và kết nối những ước mơ.

Vượt qua những nhọc nhằn, những rủi ro rình rập, niềm hạnh phúc lớn nhất của họ đôi khi thật giản đơn. Đó là cái bắt tay siết chặt đầy lòng biết ơn của một chủ doanh nghiệp vừa được giải ngân gói vốn kịp thời để cứu vãn cả một xưởng sản xuất đang bên bờ vực phá sản. Là ánh mắt rạng rỡ, ngập tràn hạnh phúc của một cặp vợ chồng trẻ tại vùng ngoại ô Đà Nẵng khi chính thức đặt bút ký vào hợp đồng mua ngôi nhà đầu tiên từ nguồn vốn vay ưu đãi. Là những giọt nước mắt nghẹn ngào của người nông dân vùng cát trắng Quảng Ngãi khi nhận được nguồn vốn đầu tư nuôi tôm, mở ra cơ hội đổi đời cho cả một gia đình nghèo.

Mùa mưa miền Trung lại sắp về, và những cơn gió lạnh cao nguyên lại chuẩn bị rít qua những khe núi. Trên những nẻo đường đầy thử thách ấy, bóng dáng những nhân viên tín dụng vẫn lặng lẽ đổ dài theo bóng nắng. Họ chấp nhận dấn thân vào một cái nghề đầy hiểm nguy và rủi ro, không phải vì họ liều mạng, mà vì sâu thẳm trong tim, họ biết mình đang giữ ngọn lửa sưởi ấm cho những ước mơ mưu sinh của hàng triệu con người trên dải đất miền Trung – Tây Nguyên đầy nắng, gió và gian khó này.

Đón đọc Kỳ 3: Khúc hát người gieo hạt

Đỗ Hùng