Vụ Thứ trưởng NN&MT bị bắt: Tức nghẹn 'giấy phép con' xuất khẩu sầu riêng

Doanh nghiệp phải đi đường vòng

Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an đã điều tra xác định ông Hoàng Trung - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ NN&MT), ông Nguyễn Quang Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ NN&MT - có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn; can thiệp, chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; mua, bán trái phép mã số vùng trồng (MSVT), mã cơ sở đóng gói (MCSĐG).

Vụ khởi tố, bắt giam lãnh đạo Bộ NN&MT gây rúng động cộng đồng xuất nhập khẩu (XNK) ngành hàng tỷ USD.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch sầu riêng. Ảnh: Tuấn Nguyễn.

Anh Trần Tr., đại diện pháp luật của một doanh nghiệp (DN) kinh doanh nông sản ở Đắk Lắk - bức xúc, công ty đã thu mua, XK sầu riêng đi Trung Quốc gần 3 năm nay, thế nhưng tới nay đơn vị vẫn chưa làm được MSVT, MCSĐG nào ở Đắk Lắk để đi chính ngạch sang thị trường tỷ dân.

“Chúng tôi không thể tự đi làm MSVT sầu riêng được. Chỉ có một nhóm người ngoài Bắc làm được việc này. Đến nay công ty vẫn chưa thể làm được MSVT, MCSĐG ở Đắk Lắk. Nếu có 2 loại mã này, 1 năm công ty có thể XK 1.500-2.000 container sầu riêng. Vì không có mã nên DN chỉ có thể XK qua 1 MSVT, MCSĐG bên Lâm Đồng, còn ở Đắk Lắk phải XK qua ủy quyền, không khác nào một loại giấy phép con nữa”, anh Trần Tr. bức xúc.

Theo anh Trần Tr., giấy phép con ở đây chủ yếu là MSVT, MCSĐG. Bên cạnh đó là các loại giấy tờ kiểm định, kiểm dịch. Cách đây 3-4 tháng, để làm được các giấy kiểm định, kiểm dịch này rất khó, giờ nhiều cơ sở được mở nên thuận lợi cho DN đi lại hơn. “Đợt này làm giấy kiểm định chỉ mất 20-30 triệu đồng, trước đó tận 70-100 triệu đồng. Doanh nghiệp ở Đắk Lắk phải đi các tỉnh xa ở miền Tây, TPHCM hoặc Hà Nội làm”, anh Tr. nói.

Chủ DN này cũng cho hay, vừa qua, cộng đồng DN phấn khởi hơn khi nghe lãnh đạo Bộ NN&MT cho biết đã chỉ đạo các đơn vị liên quan nghiên cứu sửa đổi quy định, rút ngắn thời gian cấp phép MSVT, MCSĐG để tạo thuận lợi cho các DN XK sầu riêng kịp mùa vụ 2026.

Một thùng hàng sầu riêng xuất khẩu đi Trung Quốc.

Là người trong nghề, bà N.T.V. - Tổng Giám đốc một công ty XNK trái cây - nhận thấy sự phát triển của ngành hàng sầu riêng mấy năm qua quá nhanh, quá nóng. Trong khi đó, việc đàm phán vẫn lệ thuộc quá nhiều vào phía nước bạn.

“Thực tế, việc đi thuyết phục bà con nông dân hợp tác để làm MSVT rất khó khăn. Xin CCCD của họ để lấy thông tin làm hồ sơ nhưng họ không đồng ý, cho rằng không cần làm mã số vẫn bán được sầu riêng, làm gì cho phức tạp”, bà V. thở dài.

Cũng theo chủ DN nông sản này, thu mua được hàng đã khó, đến khi đi XK có lúc lại bị ách tắc cửa khẩu, chậm thông quan, dẫn tới hư hỏng hàng hóa, DN gặp muôn vàn rủi ro.

“Theo quy định, sầu riêng XK phải từ vườn đã đăng ký và được cấp MSVT. Mỗi vườn đăng ký đều phải xét nghiệm đất, trái và đăng ký danh sách phân thuốc sẽ sử dụng. Thủ tục toàn trình cấp MSVT theo Nghị định 38/2026/NĐ-CP của Chính phủ và thủ tục hành chính của Bộ NN&MT thường gồm 6 bước: Nộp hồ sơ, kiểm tra hồ sơ, thẩm định thực tế, cấp mã số, duy trì giám sát, tạm dừng hoặc thu hồi. Chi phí làm mã số, kiểm định, kiểm dịch của chúng tôi thường chỉ trên dưới 20 triệu đồng”, bà V. cho biết.

Tạo khan hiếm dẫn tới… xin - cho, “làm luật”

Trao đổi với PV Tiền Phong, một đại diện thuộc Hiệp hội sầu riêng Đắk Lắk cho hay: “Giấy phép con” ở đây là họ thắt chặt hoạt động kiểm dịch, cấp mã vùng trồng, cấp phép các phòng kiểm nghiệm, dẫn tới khan hiếm, từ đó tạo ra cơ chế xin - cho, làm luật”, đại diện một doanh nghiệp chia sẻ.

Cũng theo vị đại diện, số lượng phòng kiểm nghiệm hiện nay cả nước có hơn 50 phòng, đảm bảo cạnh tranh, còn ngày xưa chỉ có hơn 10 phòng, chỉ cần ách tắc 1 phòng phát là các DN phải xếp lốt, chờ… dài cổ.

Đại diện một DN đóng gói, XK sầu riêng ở Lâm Đồng cho biết, chi phí XK hiện tăng rất cao, khiến nhiều DN không dám mạo hiểm thu mua khi thị trường còn nhiều biến động. Theo vị này, mỗi chuyến hàng XK thường từ 3-6 container, mỗi container chở khoảng 18 tấn sầu riêng. Chỉ cần một lô hàng không đạt yêu cầu hoặc gặp rủi ro, DN có thể thiệt hại từ 450-500 triệu đồng, chưa kể chi phí vận chuyển và các khoản phát sinh khác.

"Chi phí xét nghiệm thông thường khoảng 5-6 triệu đồng/mẫu. Tuy nhiên, muốn phía Trung Quốc chắc chắn lấy hàng (bao kiểm định - PV) thì tổng chi phí kiểm định có thể lên tới 90-100 triệu đồng. Với mức chi phí và rủi ro như hiện nay, gần như không DN nào dám đánh đổi để làm", vị này nói.

Cũng theo DN, tại Thái Lan áp dụng quy trình kiểm soát tương tự, nhưng chi phí kiểm định chỉ khoảng 60-70 triệu đồng cho một lô hàng, thấp hơn đáng kể so với Việt Nam. Đặc biệt, sau những biến động gần đây của thị trường, nhất là việc siết chặt quản lý, chi phí kiểm định từng tăng lên mức 140-150 triệu đồng mỗi lô hàng.

Bên cạnh đó, nguồn hàng từ các vùng trồng đạt chuẩn ngày càng khan hiếm cũng khiến giá thu mua và chi phí đầu vào tiếp tục tăng. Để tháo gỡ khó khăn, đại diện DN này kiến nghị cần sớm ổn định hệ thống MSVT, MCSĐG; đồng thời xem xét cơ chế để phía Trung Quốc cử lực lượng sang trực tiếp quản lý, lấy mẫu và kiểm định ngay tại Việt Nam. Khi hoàn tất kiểm định, DN chỉ cần thực hiện thủ tục kiểm dịch và XK, qua đó giảm đáng kể chi phí và thời gian, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của sầu riêng Việt Nam trên thị trường Trung Quốc.

Tuấn Nguyễn - Thái Lâm