Vụ nguyên Giám đốc P-Lab thuộc PNJ bị bắt hé lộ khoảng trống nào trong thị trường kim cương Việt Nam?

Trong bất kỳ thị trường đá quý nào trên thế giới, giá trị của một viên kim cương không chỉ nằm ở kích thước hay độ tinh khiết. Giá trị thực sự được quyết định bởi niềm tin. Và niềm tin ấy được xây dựng thông qua hệ thống chứng nhận của các phòng giám định độc lập.

Tang vật trong vụ án (Ảnh: Công an tỉnh Thanh Hóa)

Một viên kim cương có thể giống hệt một viên khác về hình thức, nhưng chỉ cần khác một chứng thư kiểm định hoặc khác một mã số laser khắc trên đai viên đá, giá trị thương mại có thể chênh lệch hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Chính vì vậy, các phòng giám định như GIA của Mỹ, HRD của Bỉ hay IGI được xem như "ngân hàng niềm tin" của ngành kim cương toàn cầu.

Tại Việt Nam, P-Lab được thành lập trong hệ sinh thái của PNJ với mục tiêu cung cấp dịch vụ giám định đá quý và trang sức, góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường trong nước. Sau nhiều năm hoạt động, chứng thư của P-Lab dần trở thành một trong những giấy chứng nhận được người tiêu dùng quen thuộc, đặc biệt trong hệ thống bán lẻ trang sức của PNJ.

Chính vì vậy, việc nguyên Giám đốc P-Lab bị khởi tố trong vụ án buôn lậu kim cương đã tạo nên sức ảnh hưởng vượt xa phạm vi của một vụ án hình sự thông thường.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, đường dây bị triệt phá được cho là đã thực hiện 141 chuyến vận chuyển trái phép hơn 28.000 viên kim cương từ Hồng Kông (Trung Quốc) vào Việt Nam, với doanh thu khoảng 280 tỷ đồng. Đáng chú ý, cơ quan điều tra cáo buộc một số đối tượng đã mua các viên kim cương có thông số không trùng khớp với giấy chứng nhận quốc tế, sau đó xóa mã số GIA được khắc bằng laser và thay thế bằng mã số mới, đồng thời cấp chứng thư kiểm định của P-Lab để đưa hàng hóa ra lưu thông. Đây là những cáo buộc ban đầu của cơ quan điều tra và sẽ tiếp tục được làm rõ trong quá trình tố tụng.

Nếu các cáo buộc được chứng minh trước tòa, đây sẽ là vấn đề vượt khỏi phạm vi buôn lậu đơn thuần. Giá trị lớn nhất mà đường dây này khai thác không phải là kim cương, mà là uy tín của hệ thống giám định.

Bởi trong ngành đá quý, chứng thư không chỉ là tờ giấy xác nhận đặc tính kỹ thuật. Nó là "hộ chiếu" của viên đá. Khi người mua không đủ khả năng tự đánh giá chất lượng, họ buộc phải đặt niềm tin vào đơn vị kiểm định. Một chứng thư uy tín có thể biến một viên đá vô danh thành tài sản có khả năng giao dịch trên thị trường. Ngược lại, nếu chứng thư bị lợi dụng để hợp thức hóa nguồn gốc hoặc thay đổi nhận diện của viên đá, toàn bộ cơ chế bảo đảm niềm tin sẽ bị lung lay.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng tác động lớn nhất của vụ án không nằm ở giá trị hàng hóa bị buôn lậu, mà ở nguy cơ xói mòn lòng tin đối với hoạt động giám định trong nước.

Ở góc độ doanh nghiệp, PNJ đã nhanh chóng phát đi thông báo khẳng định Đặng Ngọc Thảo là nguyên Giám đốc P-Lab, vụ việc thuộc trách nhiệm pháp lý của cá nhân và doanh nghiệp sẽ phối hợp với cơ quan chức năng. Thông điệp này có ý nghĩa quan trọng trong việc tách bạch giữa trách nhiệm cá nhân và hoạt động của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trên phương diện quản trị, thị trường có quyền đặt ra những câu hỏi rộng hơn. Một cá nhân, dù giữ vị trí lãnh đạo, có thể thực hiện các hành vi bị cáo buộc nếu hệ thống kiểm soát nội bộ vận hành hiệu quả hay không? Quy trình phát hành chứng thư được kiểm tra bởi bao nhiêu tầng phê duyệt? Việc quản lý mã số nhận diện kim cương, dữ liệu kiểm định và dấu hiệu nhận biết có cơ chế giám sát độc lập hay hoàn toàn phụ thuộc vào con người?

Đây là những vấn đề mà bất kỳ doanh nghiệp nào hoạt động trong lĩnh vực xác thực, kiểm định hoặc chứng nhận đều phải đối mặt. Khi sản phẩm cốt lõi là niềm tin, mọi lỗ hổng trong quản trị đều có thể trở thành rủi ro mang tính hệ thống.

Vụ việc cũng đặt ra một bài toán lớn hơn đối với toàn ngành kim hoàn Việt Nam. Những năm gần đây, thị trường trong nước phát triển nhanh, nhu cầu sở hữu kim cương tự nhiên và kim cương nhân tạo đều gia tăng. Song song với đó là sự xuất hiện của nhiều phòng giám định trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào các tổ chức quốc tế. Đây là xu hướng tích cực, bởi nó giúp tiết kiệm chi phí và rút ngắn thời gian kiểm định. Nhưng để được thị trường chấp nhận, điều kiện tiên quyết vẫn là tính độc lập, minh bạch và khả năng chống mọi tác động từ lợi ích thương mại.

Thực tế quốc tế cho thấy, bất cứ vụ bê bối nào liên quan đến hoạt động chứng nhận đều kéo theo hậu quả kéo dài nhiều năm. Khôi phục niềm tin luôn khó hơn rất nhiều so với xây dựng niềm tin từ đầu. Người tiêu dùng sẽ có xu hướng yêu cầu nhiều lớp xác minh hơn, trong khi doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn vào kiểm soát nội bộ, truy xuất nguồn gốc và số hóa dữ liệu kiểm định.

Đối với PNJ, tác động trước mắt có thể chủ yếu là về hình ảnh. Tuy nhiên, với một doanh nghiệp niêm yết có quy mô hàng đầu ngành trang sức, đây cũng có thể trở thành động lực để rà soát toàn bộ hệ thống quản trị rủi ro, nâng cao tính độc lập của hoạt động giám định và tăng cường các cơ chế kiểm tra chéo. Nếu thực hiện quyết liệt, khủng hoảng hiện nay có thể trở thành cơ hội để doanh nghiệp củng cố chuẩn mực quản trị và lấy lại niềm tin từ thị trường.

Ở góc nhìn rộng hơn, vụ án không chỉ là câu chuyện về một đường dây buôn lậu hay trách nhiệm của một cá nhân. Nó phản ánh một thực tế rằng trong nền kinh tế hiện đại, giá trị lớn nhất của doanh nghiệp nhiều khi không nằm ở tài sản hữu hình mà ở uy tín. Khi niềm tin bị đặt dấu hỏi, thiệt hại không chỉ dừng ở những con số doanh thu hay lợi nhuận, mà còn lan sang toàn bộ hệ sinh thái của một ngành kinh doanh.

Bởi xét đến cùng, kim cương chỉ là khoáng vật. Điều khiến nó trở nên đắt giá chính là niềm tin mà thị trường dành cho những lời xác nhận về nguồn gốc và chất lượng. Và một khi chính hệ thống tạo ra niềm tin bị nghi ngờ, điều cần khôi phục không chỉ là hoạt động của một doanh nghiệp, mà là nền tảng vận hành của cả thị trường.

Lê Tú