Virus Nipah – 'Kẻ sát thủ thầm lặng' từ dơi, lợn và trái cây

Nipah là virus gắn với những yếu tố rất quen thuộc trong đời sống như dơi ăn quả, lợn, trái cây tươi, nhựa cây hứng ngoài trời. Điều này khiến dư luận không khỏi băn khoăn: Liệu Nipah có thể trở thành đại dịch tiếp theo? Việt Nam có đang đứng trước nguy cơ hay không? Người dân cần làm gì để tự bảo vệ mình?

Tóm tắt các thông tin căn bản liên quan virus Nipah

Từ góc nhìn y tế công cộng, theo nhận định của Nguyễn Huy Hoàng, Giám đốc Trung tâm oxy cao áp thuộc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga, điều quan trọng nhất không phải là sợ hãi, mà là hiểu đúng để phòng đúng.

“Hiểu Nipah là virus gì, đang ở đâu, lây theo con đường nào, gây bệnh ra sao và mỗi cá nhân có thể làm gì ngay từ hôm nay sẽ giúp chúng ta tránh được hai thái cực nguy hiểm nhất: hoảng loạn quá mức hoặc chủ quan coi như chuyện xa vời”, BS Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh.

Virus Nipah là gì và vì sao giới chuyên môn đặc biệt lo ngại?

Virus Nipah là virus lây từ động vật sang người, thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus. Đây là nhóm virus có khả năng tấn công trực tiếp hệ thần kinh trung ương, gây viêm não cấp, đồng thời gây viêm phổi nặng dẫn tới suy hô hấp.

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Nipah là virus ARN có màng bọc lipid – loại virus có khả năng biến đổi nhanh. Điều này khiến giới khoa học luôn phải theo dõi chặt chẽ nguy cơ xuất hiện các biến thể mới có khả năng lây lan hoặc độc lực cao hơn.

“Trên lâm sàng, Nipah có phổ biểu hiện rất rộng: có người nhiễm gần như không triệu chứng, có người chỉ sốt nhẹ như cúm, nhưng cũng có trường hợp diễn tiến cực nhanh đến viêm não tối cấp hoặc suy hô hấp nặng, nguy cơ tử vong rất cao”, BS Hoàng phân tích.

Tỷ lệ tử vong trung bình của Nipah dao động từ 40–75%, tùy theo khả năng phát hiện sớm và năng lực hồi sức của từng hệ thống y tế. Một số ổ dịch từng ghi nhận hầu như tất cả bệnh nhân đều tử vong, khiến Nipah được coi là một trong những virus nguy hiểm nhất từng được phát hiện.

Tuy nhiên, điểm khác biệt quan trọng là Nipah đến nay vẫn chỉ gây các ổ dịch nhỏ, chưa bùng phát thành đại dịch toàn cầu. Đây chính là “khoảng thời gian vàng” để các quốc gia chủ động chuẩn bị.

Nipah đang xuất hiện ở đâu? Việt Nam có thực sự “ngoài vùng nguy cơ”?

Nipah gắn chặt với dơi ăn quả chi Pteropus (còn gọi là cáo bay) – loài dơi phân bố rộng từ Nam Á, Đông Nam Á đến Bắc Úc. Đây là “ổ chứa tự nhiên” của virus.

Nhân viên y tế xử lý chất thải nguy hại từ trung tâm cách ly virus Nipah tại một bệnh viện ở Ấn Độ. Ảnh: AFP

Tính đến nay, các ổ dịch Nipah đã được ghi nhận tại Malaysia, Singapore, Bangladesh, Ấn Độ và Philippines, với đặc điểm dịch tễ khác nhau.

Malaysia: Dịch virus Nipah bùng phát năm 1998-1999 qua đàn lợn, lây sang người, khiến hơn một triệu con lợn bị tiêu hủy, gây thiệt hại kinh tế nặng nề.
Bangladesh: Hầu như năm nào cũng xuất hiện các ổ dịch nhỏ, nhiều trường hợp liên quan đến uống nhựa cây thốt nốt tươi hứng qua đêm.
Ấn Độ: Ghi nhận nhiều đợt bùng phát tại bang Kerala và West Bengal, buộc chính quyền phải đóng trường học, hạn chế tụ tập.
Philippines: Ổ dịch liên quan đến ngựa, cho thấy Nipah không chỉ gắn với lợn.

Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nguy cơ không phải bằng không, bởi nước ta nằm trong khu vực có dơi ăn quả, có giao lưu du lịch, lao động và thương mại với các quốc gia từng có Nipah.

“Việc cơ quan y tế Việt Nam sớm đưa ra cảnh báo về trái cây, nhựa cây và du lịch vùng có dịch là động thái cần thiết, nhằm giúp người dân cảnh giác thông minh, chứ không phải để gây hoang mang”, BS Nguyễn Huy Hoàng nhận định.

Con đường lây truyền: từ dơi đến bàn ăn và bệnh viện

Dơi ăn quả mang virus Nipah và thải virus qua nước tiểu, nước bọt, phân. Khi dơi ăn trái cây hoặc liếm nhựa cây hứng ngoài trời, virus có thể bám trên quả hoặc rơi vào thùng hứng nhựa.

Con người có thể nhiễm Nipah khi: Uống nhựa cây tươi hứng qua đêm ngoài trời; Ăn trái cây bị dơi cắn, gặm; Tiếp xúc với lợn, ngựa bệnh; hoặc khi chăm sóc bệnh nhân Nipah ở cự ly gần mà không có bảo hộ phù hợp.

Đáng lo ngại hơn, Nipah có khả năng lây từ người sang người, đặc biệt trong gia đình và bệnh viện nếu kiểm soát nhiễm khuẩn không nghiêm ngặt.

“Một số ổ dịch cho thấy chỉ cần một ca bệnh ban đầu, nếu chăm sóc không đúng cách, virus có thể lây sang nhiều người thân và nhân viên y tế”, BS Hoàng cảnh báo.

Triệu chứng: từ “giống cúm” đến viêm não tối cấp

Thời gian ủ bệnh của Nipah thường từ 4–14 ngày, có thể kéo dài gần một tháng. Giai đoạn đầu, bệnh rất dễ bị nhầm với cúm thông thường: sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi.

Chia sẻ của BS Nguyễn Huy Hoàng trên trang cá nhân về virus Nipah thu hút sự chú ý của cộng đồng. Ảnh: FB Nguyễn Huy Hoàng

Sau đó, bệnh có thể tiến triển nhanh gây tổn thương hô hấp như ho, khó thở, viêm phổi nặng, suy hô hấp, hoặc tổn thương thần kinh như lú lẫn, ngủ gà, co giật, hôn mê.

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, có trường hợp chỉ trong 24–48 giờ từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh đầu tiên đã rơi vào hôn mê sâu.

Ngay cả người sống sót cũng có thể đối mặt với di chứng lâu dài như co giật mạn tính, rối loạn trí nhớ, thay đổi tính cách, thậm chí viêm não tái phát sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Điều trị và vaccine: cuộc chạy đua với thời gian

Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt cho Nipah. Việc điều trị chủ yếu dựa vào hồi sức tích cực, bảo vệ phổi và não, duy trì chức năng sống.

Một số thuốc và kháng thể đơn dòng đang được nghiên cứu, song theo các chuyên gia, chưa đủ bằng chứng để áp dụng rộng rãi.

Song song đó, nhiều dự án vaccine Nipah đang được thử nghiệm, trong đó có vaccine sử dụng công nghệ tương tự vaccine COVID-19. Nipah cũng được xem là “bài kiểm tra thực tế” cho chiến lược ứng phó với “Disease X” – mầm bệnh chưa được biết đến trong tương lai.

Việt Nam cần làm gì để không “ngủ quên”?

Theo các chuyên gia, trong đó có BS Nguyễn Huy Hoàng, Việt Nam đang có lợi thế là chưa có ca bệnh, nhưng không được chủ quan.

Ở cấp độ cá nhân, người dân cần: Tuân thủ ăn chín, uống sôi, rửa và gọt vỏ trái cây, không ăn trái cây nghi bị dơi cắn, không uống nhựa cây tươi hứng ngoài trời, rửa tay thường xuyên. Nếu đi từ vùng có dịch về và xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế sớm và khai báo đầy đủ.

Ở cấp hệ thống, cần tăng cường giám sát y tế, phối hợp chặt chẽ giữa y tế – thú y – môi trường, đúng tinh thần “Một sức khỏe”.

“Nipah nguy hiểm, nhưng không phải không thể kiểm soát. Hiểu đúng để bớt sợ, nhưng tuyệt đối không được lơ là – đó là thông điệp quan trọng nhất lúc này”, BS Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh.

Hiểu đúng – phòng sớm – hành động có trách nhiệm chính là “lá chắn” hiệu quả nhất để Nipah không trở thành một thảm họa y tế mới.

Bộ Y tế khuyến cáo người dân hạn chế đến khu vực có dịch bệnh do virus Nipah nếu không thực sự cần thiết; tự theo dõi sức khỏe trong vòng 14 ngày kể từ khi về từ vùng dịch; đảm bảo vệ sinh thực phẩm, "ăn chín, uống sôi", không ăn, uống các loại trái cây có dấu hiệu bị động vật (dơi, chim) cắn hoặc gặm nhấm; không tiếp xúc gần với động vật có khả năng lây truyền cao dơi; thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi giết mổ, tiếp xúc với động vật...

Hà Phương