Việt Nam nên đứng ở đâu trong cuộc đua AI?

Với Việt Nam, vấn đề không phải là chạy theo AI cho bằng được, mà cần lựa chọn đúng việc để làm, đúng chỗ để đứng và đúng cách để đi.

Ảnh: AI

Trong hơn một thập niên qua, AI đã dịch chuyển từ một lĩnh vực công nghệ mới nổi sang trục cạnh tranh trung tâm của nền kinh tế toàn cầu. Cuộc đua AI hiện không diễn ra rải rác, mà được tổ chức theo chuỗi giá trị khép kín, từ đầu vào nền tảng, phần cứng, hạ tầng tính toán, dữ liệu, mô hình nền cho đến các ứng dụng và dịch vụ. Trong bức tranh đó, Mỹ và Trung Quốc đang chiếm ưu thế áp đảo, định hình cục diện cạnh tranh toàn cầu mới.

Bức tranh AI thế giới tập trung cao độ và phân cực mạnh

Các số liệu đầu tư toàn cầu cho thấy AI đang phát triển theo hướng tập trung rất mạnh và phân hóa ngày càng rõ. Trên toàn bộ chuỗi giá trị AI, từ phần cứng, hạ tầng tính toán, dữ liệu cho đến mô hình nền và các ứng dụng, phần lớn nguồn lực đều dồn vào một số rất ít quốc gia. Nổi bật nhất là Mỹ và Trung Quốc, hai nước đang giữ vai trò trung tâm cả về quy mô đầu tư lẫn khả năng chi phối những khâu tạo ra giá trị cao nhất.

Mỹ có lợi thế rõ rệt ở những tầng quyết định luật chơi và lợi nhuận dài hạn, như hạ tầng tính toán, các mô hình AI nền tảng và hệ sinh thái ứng dụng. Trung Quốc lại đi theo hướng đầu tư đồng bộ và quy mô lớn, từ phần cứng, dữ liệu cho đến triển khai AI trong sản xuất và đời sống. Hai cách tiếp cận khác nhau này đang tạo nên trục cạnh tranh chính của AI toàn cầu hiện nay.

Trong khi đó, châu Âu dù có nền tảng nghiên cứu và hệ thống thể chế tương đối tốt lại chậm hơn trong đầu tư và thương mại hóa AI. Phần lớn các quốc gia khác chỉ tham gia ở một số khâu hẹp, mang tính bổ trợ, rất ít nước có khả năng tiếp cận các mắt xích cốt lõi của chuỗi giá trị AI. Điều này cho thấy AI không là sân chơi rộng mở, mà đang trở thành lĩnh vực có rào cản gia nhập ngành ngày càng cao.

Thế mạnh của Việt Nam không nằm ở vốn lớn hay công nghệ lõi, mà nằm ở quy mô hoạt động kinh tế rất sôi động. Mỗi ngày, hàng triệu giao dịch, chuyến hàng, hồ sơ, quy trình vận hành được tạo ra. Nếu biết cách tổ chức, những hoạt động này sẽ sinh ra dữ liệu có giá trị, giúp AI học hỏi và hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn.

Bức tranh này phản ánh một thực tế quan trọng, AI không chỉ là một công nghệ mới, mà đang trở thành thước đo và bộ lọc mới của năng lực phát triển quốc gia. Những nước kiểm soát được dữ liệu, hạ tầng và các nền tảng AI có khả năng đặt ra tiêu chuẩn, định hình luật chơi và nắm giữ phần lớn giá trị gia tăng. Ngược lại, các nền kinh tế không xây dựng được năng lực AI thực chất dễ bị kẹt ở vai trò người dùng công nghệ, phụ thuộc vào nền tảng và chuẩn mực từ bên ngoài.

Vì vậy, với các quốc gia đang phát triển, câu hỏi then chốt không phải là có tham gia cuộc đua AI hay không, mà tham gia theo cách nào. Nếu không lựa chọn đúng điểm rơi, rất dễ rơi vào tình trạng đầu tư dàn trải, chạy theo hình thức, tốn nguồn lực nhưng không tạo ra được năng lực phát triển lâu dài.

Vị trí của Việt Nam trong bức tranh toàn cầu

Nhìn vào cuộc đua AI trên thế giới hiện nay, có thể thấy một điều khá rõ, Việt Nam không đủ nguồn lực để cạnh tranh trực tiếp với Mỹ hay Trung Quốc trong việc xây dựng các hệ thống AI khổng lồ hay những trung tâm tính toán cực lớn. Nhưng điều đó không có nghĩa Việt Nam đứng ngoài cuộc chơi.

Con đường phù hợp hơn với Việt Nam là ứng dụng AI vào những việc rất cụ thể trong đời sống và sản xuất. Ở đó, AI không phải để phô trương công nghệ, mà để làm việc tốt hơn, nhanh hơn và tiết kiệm hơn trong các ngành quen thuộc như sản xuất, xuất khẩu, logistics, tài chính, y tế hay dịch vụ công.

Thế mạnh của Việt Nam không nằm ở vốn lớn hay công nghệ lõi, mà nằm ở quy mô hoạt động kinh tế rất sôi động. Mỗi ngày, hàng triệu giao dịch, chuyến hàng, hồ sơ, quy trình vận hành được tạo ra. Nếu biết cách tổ chức, những hoạt động này sẽ sinh ra dữ liệu có giá trị, giúp AI học hỏi và hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn. Vấn đề là dữ liệu hiện nay còn rời rạc, mỗi nơi một kiểu, nên cần được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng đúng cách.

Bên cạnh dữ liệu, điều quan trọng không kém là khả năng triển khai. Hiểu đơn giản, đó là việc đưa AI vào sử dụng thật và tạo ra hiệu quả thật, chứ không chỉ dừng ở những dự án làm để trình diễn. Trên thực tế, làm cho AI vận hành trơn tru trong đời sống và sản xuất nhiều khi còn quan trọng hơn việc sở hữu công nghệ hiện đại đến mức nào.

Thực tế cho thấy, AI chỉ phát huy tác dụng khi được gắn với những mục tiêu rõ ràng. Ví dụ như giúp hàng hóa xuất khẩu đáp ứng tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc, giúp nhà máy giảm lỗi và tiết kiệm chi phí, giúp logistics vận hành trơn tru hơn, giúp ngân hàng phát hiện rủi ro sớm hơn, hay giúp người dân làm thủ tục hành chính nhanh và thuận tiện hơn. Mỗi việc cần có mục tiêu cụ thể và cách đo kết quả rõ ràng.

Cuối cùng, AI sẽ khó mang lại lợi ích lâu dài nếu thiếu sự phối hợp và định hướng chung. Cần có những quy định rõ ràng về chia sẻ và bảo vệ dữ liệu, cơ chế bảo vệ người thực hiện đúng quy trình, cũng như cách Nhà nước mua và sử dụng các giải pháp công nghệ mới. Trong một thế giới AI ngày càng cạnh tranh, quốc gia nào phối hợp tốt hơn sẽ tận dụng được AI tốt hơn.

Nhìn vào bức tranh AI toàn cầu có thể thấy đây là một cuộc đua rất tập trung và không dễ tham gia. Không phải quốc gia nào cũng có thể theo đuổi mọi hướng, và càng không có chỗ cho những cách làm dàn trải hay chạy theo phong trào. Với Việt Nam, con đường hợp lý nhất là bắt đầu từ những ứng dụng cụ thể, tích lũy dữ liệu thực tế, rồi nâng cao dần khả năng triển khai trong đời sống và sản xuất, thay vì cố gắng theo đuổi những biểu tượng công nghệ vượt quá khả năng.

Nếu được tổ chức bài bản và có sự điều phối tốt, AI không chỉ là một công nghệ mới, mà có thể trở thành động lực giúp Việt Nam làm ăn hiệu quả hơn, quản lý tốt hơn và từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu đang thay đổi rất nhanh.

TS. Huỳnh Thanh Điền