Việt Nam nên chọn mô hình phát triển thị trường hàng hóa phái sinh nào?

Bộ Công Thương vào đầu năm nay đã đề xuất xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh(1) riêng thay vì chỉ bổ sung một số quy định trong Luật Thương mại 2005 là có lý do.

Thị trường hàng hóa phái sinh là nơi mua bán các hợp đồng tài chính mà giá trị của chúng phụ thuộc vào biến động giá của các loại hàng hóa cơ sở (như nông sản, kim loại, năng lượng). Người tham gia giao dịch dựa trên dự đoán giá cả để tìm kiếm lợi nhuận hoặc phòng ngừa rủi ro biến động giá. Quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh ở Việt Nam vốn đã được đề cập trong Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành nhưng bối cảnh thị trường khi đó còn rất sơ khai và chủ yếu hướng tới hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam.

Đến nay, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện vẫn chưa điều chỉnh đầy đủ nhiều cấu phần cốt lõi của thị trường phái sinh hiện đại. Giao dịch phi tập trung (OTC) gần như chưa có khuôn khổ pháp lý riêng. Địa vị pháp lý của trung tâm thanh toán bù trừ chưa được xác lập đầy đủ. Các quy định về giới hạn vị thế, quản trị rủi ro thị trường, minh bạch thông tin và liên thông quốc tế vẫn còn nhiều khoảng trống. Nhiều ý kiến cho rằng thị trường hàng hóa phái sinh tại Việt Nam chủ yếu là hoạt động đầu cơ tài chính nhưng điều này chỉ phản ánh một phần rất nhỏ của thực tiễn.

Tại các nền kinh tế phát triển, phần lớn giao dịch hàng hóa phái sinh được sử dụng như một công cụ quản trị rủi ro. Đối với doanh nghiệp sản xuất thép, biến động giá quặng sắt có thể làm thay đổi đáng kể chi phí đầu vào. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, giá hàng hóa giảm mạnh vào thời điểm thu hoạch có thể làm mất đi phần lớn lợi nhuận. Đối với các hãng hàng không hay doanh nghiệp logistics, giá nhiên liệu luôn là một biến số khó dự đoán.

Trong những trường hợp như vậy, các hợp đồng tương lai, quyền chọn hoặc hoán đổi cho phép doanh nghiệp cố định mức giá trong tương lai, từ đó chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh. Chức năng kinh tế cốt lõi của thị trường phái sinh vì vậy không phải là tạo ra rủi ro mà là giúp phân tán và quản lý rủi ro hiệu quả hơn.

Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất lớn trên thế giới nhưng chưa góp được tiếng nói trong hành trình hình thành giá thị trường toàn cầu. Hiện tại khi phải đối mặt với biến động giá hàng hóa trên phạm vi toàn cầu như bây giờ, các doanh nghiệp trong nước chỉ có thể tiếp cận các công cụ quản trị rủi ro về giá này thông qua các tổ chức hoặc sở giao dịch nước ngoài. Nghịch lý này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp Việt Nam phải tiêu tốn nhiều chi phí giao dịch hơn, khả năng tiếp cận cũng hạn chế hơn, còn Việt Nam cũng bỏ lỡ cơ hội hình thành một thị trường có thể hỗ trợ trực tiếp cho nền kinh tế trong nước. Vì vậy, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh thật sự là tạo cơ hội cho các doanh nghiệp và cả nền kinh tế đường hoàng tham gia vào vai trò “quyết định giá thị trường quốc tế”. Vấn đề là chúng ta sẽ chọn mô hình phát triển thị trường hàng hóa phái sinh nào?

Bài học từ ba mô hình phát triển trên thế giới

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không tồn tại một mô hình duy nhất phù hợp với mọi quốc gia.

Tại Mỹ, thị trường hàng hóa phái sinh được quản lý theo hướng tập trung và giám sát rất chặt chẽ. Các sở giao dịch lớn như CME Group hay ICE vận hành dưới sự giám sát của cơ quan chuyên trách với hệ thống quản trị rủi ro nhiều tầng. Hầu hết giao dịch được bảo đảm thông qua cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm. Các yêu cầu về ký quỹ, giới hạn vị thế và minh bạch thông tin được áp dụng ở mức rất cao. Cơ chế quản trị rủi ro và năng lực giám sát giao dịch theo thời gian thực của Mỹ là điều Việt Nam tham khảo học hỏi.

Singapore lại lựa chọn hướng tiếp cận khác. Thay vì dựa vào quy mô thị trường nội địa, quốc gia này tập trung xây dựng vị thế trung tâm giao dịch và kết nối khu vực. Khung pháp lý được thiết kế theo hướng cởi mở, tạo điều kiện cho các tổ chức quốc tế tham gia nhưng vẫn duy trì các tiêu chuẩn quản trị rủi ro nghiêm ngặt. Bài học lớn nhất từ Singapore là khả năng kết nối thanh khoản quốc tế thông qua một hệ thống thể chế minh bạch và ổn định.

Trong khi đó, Trung Quốc phát triển thị trường theo lộ trình thận trọng hơn. Quốc gia này ưu tiên xây dựng các sở giao dịch gắn với những mặt hàng chiến lược như quặng sắt, năng lượng, đậu tương và kim loại công nghiệp. Chỉ khi thanh khoản đủ lớn và hệ thống giám sát đủ mạnh, phạm vi hoạt động mới được mở rộng từng bước. Điều đáng chú ý là thị trường phái sinh tại Trung Quốc luôn gắn chặt với chiến lược phát triển các ngành kinh tế trọng điểm của quốc gia.

Con đường riêng cho Việt Nam

Nếu nhìn vào điều kiện hiện nay, Việt Nam khó có thể áp dụng nguyên vẹn mô hình của Mỹ. Khi quy mô thị trường còn nhỏ, số lượng doanh nghiệp tham gia còn hạn chế và năng lực quản lý chưa đủ để vận hành một hệ thống có mức độ phức tạp tương tự các trung tâm tài chính hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, việc lựa chọn hoàn toàn theo mô hình mở của Singapore cũng tiềm ẩn không ít rủi ro khi thị trường trong nước chưa có đủ chiều sâu và cơ chế giám sát vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Vì vậy, lựa chọn hợp lý nhất của Việt Nam thời điểm này có lẽ là một mô hình lai ghép, kết hợp giữa sự thận trọng của Trung Quốc và mức độ hội nhập của Singapore.

Trong giai đoạn đầu, trọng tâm nên là phát triển các sản phẩm gắn với lợi thế hoặc nhu cầu thực tế của nền kinh tế Việt Nam như cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu, thép và năng lượng. Đây đều là những mặt hàng có vai trò quan trọng đối với xuất khẩu hoặc chịu tác động lớn từ biến động giá quốc tế.

Trong giai đoạn tiếp theo, cần tập trung hoàn thiện cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm, chuẩn hóa hệ thống ký quỹ và xây dựng năng lực giám sát thị trường theo thời gian thực. Chỉ khi những nền tảng này được củng cố, việc mở rộng liên thông quốc tế và phát triển thị trường OTC mới có thể được thực hiện một cách an toàn và bền vững.

Thanh toán bù trừ trung tâm - “trái tim” của thị trường

Trong toàn bộ hồ sơ xây dựng Luật, một trong những nội dung đáng chú ý nhất là đề xuất thiết lập Trung tâm thanh toán bù trừ. Đây có thể được xem là “trái tim” của thị trường hàng hóa phái sinh hiện đại.

Nếu không có cơ chế này, mỗi bên tham gia giao dịch phải trực tiếp đối mặt với rủi ro đối tác. Trong trường hợp một bên mất khả năng thanh toán, hiệu ứng dây chuyền có thể lan rộng ra toàn bộ hệ thống. Ngược lại, khi một trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa người mua và người bán, rủi ro được tập trung quản lý, cơ chế ký quỹ được chuẩn hóa và khả năng đổ vỡ hệ thống giảm đáng kể.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã cho thấy những hệ quả nghiêm trọng của thị trường phái sinh khi thiếu các cơ chế kiểm soát phù hợp. Vì vậy, nếu phải lựa chọn một ưu tiên trong quá trình xây dựng Luật, việc thiết lập cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm có lẽ cần được đặt ở vị trí hàng đầu.

Thay lời kết

Nếu được thiết kế đúng hướng, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ phục vụ mục tiêu phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp trong nước. Xa hơn, đây có thể là nền tảng để Việt Nam từng bước hình thành một trung tâm giao dịch hàng hóa có ảnh hưởng trong khu vực đối với những mặt hàng mà Việt Nam đang sở hữu lợi thế cạnh tranh như cà phê, gạo hay cao su.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những thị trường thành công nhất không phải là những thị trường có khối lượng giao dịch lớn nhất, mà là những thị trường giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro hiệu quả nhất. Đó cũng nên là thước đo quan trọng nhất khi xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam. Nếu được thiết kế đúng hướng, quy định mới này sẽ không chỉ lấp đầy khoảng trống pháp lý tồn tại suốt nhiều năm qua mà còn góp phần nâng cấp hạ tầng thị trường, nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc từ bên ngoài và từng bước đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành giá hàng hóa của khu vực và thế giới.

(*) Công ty Luật TNHH HM&P

(1) https://baochinhphu.vn/de-xuat-xay-dung-luat-giao-dich-hang-hoa-phai-sinh-102260225144614255.htm, truy cập ngày 31/05/2026.

LS. Nguyễn Văn Phúc (*)