Vị thế mới của Việt Nam trên bản đồ Phật giáo thế giới

Hơn một năm sau Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc 2025, theo Thượng tọa Thích Nhật Từ - Phó Chủ tịch Ủy ban Tổ chức quốc gia Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc 2025, Ban tổ chức nhận được hàng trăm phản hồi cảm ơn. Có người đánh giá cao chất lượng các diễn đàn học thuật, người ấn tượng với hoạt động văn hóa, người nhắc đến sự tận tâm của tăng ni, sinh viên và lực lượng phục vụ Việt Nam.

Từ những phản hồi ấy, điều đáng chú ý hơn lời khen về khâu tổ chức là cách cộng đồng Phật giáo quốc tế nhìn nhận vai trò của Việt Nam: một điểm gặp gỡ, kết nối và đối thoại của nhiều truyền thống Phật giáo. Sự chuyển dịch này hình thành từ năng lực phối hợp giữa Nhà nước, Giáo hội và xã hội, qua đó những giá trị văn hóa, tôn giáo được chuyển hóa thành nguồn lực đối ngoại của đất nước.

Với Thượng tọa Thích Nhật Từ, ấn tượng đầu tiên của bạn bè quốc tế về một đất nước thường được hình thành trước khi đại biểu bước lên diễn đàn. Nó bắt đầu ngay từ sân bay.

Tại Vesak 2025, mỗi phái đoàn đều có nhóm hỗ trợ từ khi đặt chân tới Việt Nam cho đến lúc lên đường trở về. Đại biểu được cung cấp sim điện thoại, thông tin lưu trú được chuẩn bị từ trước. Trong nhiều trường hợp, khách đã biết số phòng khi còn đang di chuyển từ sân bay về khách sạn.

“Khi xuống khách sạn, có trường hợp chỉ mất một vài phút là hoàn tất thủ tục”, Thượng tọa kể.

Những chi tiết ấy rất nhỏ nếu đặt cạnh một chương trình có hàng nghìn đại biểu và hàng chục hoạt động. Nhưng trong ngoại giao nhân dân, chính những điều nhỏ nhất nhiều khi lại đọng lại lâu nhất. Một vị khách sau chuyến bay dài có thể cảm nhận rất nhanh mình được chào đón và được tôn trọng.

“Ở Vesak 2025, sự hiếu khách không phải là một khẩu hiệu văn hóa. Nó trở thành một thứ ngôn ngữ ngoại giao mềm” - Thượng tọa Thích Nhật Từ

Ẩm thực cũng trở thành một phần của sự đón tiếp ấy. Ban tổ chức chuẩn bị thực đơn đa dạng, tính đến thói quen ăn uống của đại biểu đến từ nhiều châu lục. Thượng tọa Thích Nhật Từ nói vui: “Cái bao tử quyết định tư duy”. Khi những nhu cầu căn bản được chăm sóc tốt, khách mời có thể thoải mái hơn trong đối thoại, giao lưu và cảm nhận văn hóa Việt Nam.

Theo Thượng tọa Thích Nhật Từ, lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam không chỉ xuất hiện trong các nghi thức chính thức, mà nhiều vị trực tiếp ra sân bay đón khách, tới nơi lưu trú thăm hỏi và giao lưu với các đoàn. Lòng hiếu khách được thể hiện qua hành động cụ thể, trở thành ngôn ngữ không cần phiên dịch.

Vesak 2025 là lần thứ tư Việt Nam đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc, sau các kỳ tổ chức tại Hà Nội năm 2008, Ninh Bình năm 2014 và Hà Nam năm 2019. Nếu lần đăng cai đầu tiên mở rộng sự hiện diện của Việt Nam trong đời sống Phật giáo quốc tế, những kỳ tiếp theo cho thấy kinh nghiệm tổ chức, năng lực tập hợp và vai trò kiến tạo nội dung ngày càng rõ.

Đại lễ tại TP.HCM quy tụ hơn 2.700 đại biểu, trong đó có hơn 1.250 đại biểu quốc tế đến từ 85 quốc gia và vùng lãnh thổ. Thành phần tham dự gồm lãnh đạo chính phủ, lãnh đạo tổ chức Phật giáo, nhà ngoại giao, học giả và đại diện nhiều truyền thống Phật giáo.

Số lượng khách mời và quy mô hội trường mới là một phần của vị thế quốc tế. Điều quan trọng hơn là khả năng tập hợp các bên, đề xuất nội dung và tạo ra những cuộc đối thoại có ý nghĩa. Nhìn từ Vesak 2025, Việt Nam đang từng bước đảm nhận đầy đủ hơn cả ba vai trò ấy.

Trước khi đại lễ diễn ra, Ban tổ chức đã tiếp nhận 620 tham luận bằng tiếng Anh và 330 tham luận bằng tiếng Việt. Các diễn đàn học thuật được tổ chức song song, tạo điều kiện để tăng ni, học giả, trường Phật học và tổ chức quốc tế trực tiếp trao đổi quan điểm.

Các chủ đề vượt ra ngoài phạm vi giáo lý hay lịch sử Phật giáo, hướng đến những vấn đề chung của nhân loại như hòa bình, nhân phẩm, đạo đức, giáo dục, sức khỏe tinh thần, môi trường và phát triển bền vững. Chủ đề của đại lễ - “Đoàn kết và bao dung vì nhân phẩm con người: Tuệ giác Phật giáo vì hòa bình thế giới và phát triển bền vững” - được đặt ra trong bối cảnh thế giới vẫn đối mặt với chiến tranh, chia rẽ, bất bình đẳng và khủng hoảng niềm tin.

Trong hoàn cảnh ấy, việc đại biểu thuộc nhiều quốc gia, hệ phái và nền văn hóa cùng ngồi lại tại Việt Nam mang ý nghĩa vượt khỏi khuôn khổ một sự kiện tôn giáo. Việt Nam tạo một không gian để những tiếng nói khác biệt có thể gặp nhau trong tinh thần hòa bình và tôn trọng. Đó là bước chuyển từ vai trò nước chủ nhà sang vai trò kết nối.

Quy mô và tầm vóc quốc tế của Vesak 2025 không thể được tạo nên bởi một chủ thể riêng lẻ. Giáo hội Phật giáo Việt Nam là đơn vị đăng cai, chịu trách nhiệm xây dựng chương trình, nội dung học thuật, nghi lễ và các hoạt động văn hóa Phật giáo. Nhưng để hàng nghìn đại biểu, trong đó có nguyên thủ, lãnh đạo chính phủ và nhiều chức sắc tôn giáo cấp cao, cùng hiện diện an toàn tại một sự kiện quốc tế, cần đến sự phối hợp của cả hệ thống.

Sự hỗ trợ của Nhà nước hiện diện ở nhiều khâu ít xuất hiện trên lễ đài, nhưng có ý nghĩa quyết định đối với sự vận hành của đại lễ: đối ngoại, lễ tân, an ninh, giao thông, y tế, truyền thông và điều phối giữa các cơ quan, địa phương. Các phần việc ấy tạo nền tảng để Giáo hội triển khai một đại lễ vừa trang nghiêm, vừa đáp ứng yêu cầu của sự kiện quốc tế.

Sự tham dự và phát biểu của Chủ tịch nước Lương Cường tại lễ khai mạc, Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình tại lễ bế mạc thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với một sự kiện tôn giáo có tầm vóc quốc tế. Đó cũng là thông điệp gửi đến bạn bè quốc tế về sự trân trọng của Việt Nam đối với những giá trị văn hóa, đạo đức của Phật giáo.

Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng thống Sri Lanka Anura Kumara Dissanayake và việc ông tham dự Vesak 2025 cho thấy sự giao thoa giữa ngoại giao nhà nước và ngoại giao Phật giáo. Một sự kiện tôn giáo trở thành không gian thúc đẩy quan hệ giữa các quốc gia có chung di sản tinh thần và khát vọng hòa bình.

Từ quá trình ấy, một mô hình phối hợp tương đối rõ nét được hình thành: Nhà nước tạo khuôn khổ, bảo đảm điều kiện và tầm vóc đối ngoại; Giáo hội chủ động xây dựng nội dung, chuyển tải các giá trị Phật giáo; các tổ chức xã hội, tăng ni, Phật tử và người dân góp phần tạo nên sức sống của đại lễ.

Vị thế mới của Việt Nam vì thế được tạo nên từ năng lực tập hợp và phối hợp nhiều nguồn lực quốc gia quanh một thông điệp chung về hòa bình, bao dung và hợp tác.

Sự phối hợp giữa Nhà nước, Giáo hội và xã hội còn được ghi nhận trong Tuyên bố Thành phố Hồ Chí Minh được thông qua tại lễ bế mạc. Các đại biểu đến từ 85 quốc gia và vùng lãnh thổ bày tỏ sự đánh giá cao đối với Chính phủ Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam và chính quyền TP.HCM vì lòng hiếu khách, sự tận tâm, hỗ trợ và tầm nhìn trong việc tổ chức đại lễ.

Văn kiện đồng thời khẳng định vai trò của Việt Nam như một trung tâm quan trọng của Phật giáo nhập thế và một điểm kết nối ngoại giao văn hóa Phật giáo, thúc đẩy đoàn kết, hòa hợp vì hòa bình và an lạc của con người. Khi nhận định ấy xuất hiện trong một tuyên bố chung được đại biểu quốc tế đồng thuận, nó trở thành kết quả cụ thể của cả quá trình tổ chức, kết nối và tạo dựng niềm tin.

Trong những tiếng nói quốc tế tại Vesak 2025, bài phát biểu của Tổng thống Sri Lanka Anura Kumara Dissanayake đem lại một góc nhìn đáng chú ý.

Sri Lanka là quốc gia Phật giáo có vai trò quan trọng trong quá trình vận động để Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận Ngày Vesak là sự kiện văn hóa, tôn giáo quốc tế. Trên diễn đàn tại TP.HCM, ông nhắc đến hành trình Việt Nam đi qua chiến tranh, vươn lên bằng sự kiên trì, quyết tâm và khát vọng phát triển, nhìn nhận Việt Nam như một đất nước của sự kiên cường.

Sức mạnh mềm của một quốc gia chỉ thật sự hình thành khi người khác cảm nhận, ghi nhớ và tự nguyện kể lại câu chuyện ấy. Từ Vesak 2025, Việt Nam được nhìn thấy như một đất nước có chiều sâu văn hóa Phật giáo, có năng lực tổ chức sự kiện quốc tế và khả năng tạo ra không gian để các truyền thống cùng đối thoại trong tinh thần hòa bình.

Vị thế mới ấy được xác lập bằng niềm tin: niềm tin của đại biểu quốc tế vào cách Việt Nam tổ chức, đón tiếp và kết nối; niềm tin vào một đất nước từng đi qua chiến tranh nhưng đang góp tiếng nói cho hòa hợp, bao dung và phát triển bền vững.

Từ nền tảng đó, một dấu ấn đặc biệt của Vesak 2025 mở ra trước cả ngày khai mạc: Chuyên cơ của Không quân Ấn Độ hạ cánh xuống sân bay Tân Sơn Nhất, mang theo xá lợi Đức Phật và khởi đầu hành trình chưa từng có qua nhiều tỉnh, thành Việt Nam. Hành trình dự kiến kéo dài chưa đầy ba tuần, nhưng cuối cùng được hàng triệu người nối dài thêm bằng niềm tôn kính và những bàn tay chắp lại.

Đón đọc Kỳ 2: Khi hàng triệu người Việt nối dài hành trình xá lợi Đức Phật