Vì sao cháy rừng ở Indonesia lại đe dọa cả Đông Nam Á?

Các đám cháy kéo dài tại Indonesia đang gây khủng hoảng khói mù xuyên biên giới, khi khói từ Sumatra và Borneo lan sang nhiều nước Đông Nam Á. Thời tiết nóng, khô và mùa khô kéo dài trong tháng 10 khiến nguy cơ cháy lan tiếp tục gia tăng, gây khó khăn cho công tác kiểm soát hỏa hoạn.

Khói mù đã lan tới Singapore, Malaysia, Philippines và Timor Lester, khiến nhiều đô thị trong khu vực đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng.

Theo dữ liệu IQAir sáng 19/10, nhiều thành phố Đông Nam Á nằm trong nhóm 10 đô thị lớn ô nhiễm nhất thế giới. Tại thời điểm ghi nhận, Kuala Lumpur (Malaysia) đứng thứ 6 với chỉ số chất lượng không khí 164, tiếp theo là Kuching (Malaysia) ở vị trí thứ 8 với 159, Singapore ở vị trí thứ 9 với 157 và Jakarta (Indonesia) đứng thứ 10 với 156. Tất cả các mức chỉ số này đều thuộc ngưỡng không lành mạnh đối với sức khỏe.

Bầu trời Kuala Lumpur (Malaysia) chìm trong khói mù mịt do ảnh hưởng từ các vụ cháy rừng tại Indonesia. Ảnh: EPA.

Diễn biến trên cho thấy tác động của cháy rừng không chỉ giới hạn tại nơi phát sinh đám cháy. Khói chứa bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể theo gió vượt qua biên giới, làm suy giảm chất lượng không khí ở những khu vực cách xa hàng trăm km.

Gió mùa đưa khói vượt hàng trăm km

Tình trạng khói mù lan rộng tại Đông Nam Á bắt nguồn từ sự kết hợp giữa vị trí địa lý, hướng gió theo mùa và đặc điểm của các đám cháy trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Theo Trung tâm Khí tượng chuyên biệt ASEAN (ASMC), hướng gió mùa đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định khói mù phát tán đến đâu và khu vực nào chịu ảnh hưởng. Không phải mọi vụ cháy tại Indonesia đều gây ô nhiễm trên diện rộng, nhưng những đám cháy lớn kéo dài có thể tạo ra lượng khói đủ để lan xa hàng trăm km.

Trong mùa gió Tây Nam, hướng gió tại khu vực phía nam Đông Nam Á có thể đưa khói từ các điểm nóng cháy ở Sumatra và Kalimantan sang những nước lân cận. Tùy vị trí đám cháy và điều kiện khí tượng, khói có thể vượt eo biển Malacca, tràn sang bán đảo Malaysia và Singapore, hoặc phát tán tới các khu vực quanh biển Java và Biển Đông.

Cháy rừng và khói mù khiến bầu trời ở Palangkaraya, Trung Kalimantan (Indonesia) chuyển thành màu cam. Ảnh: EPA.

ASMC cho biết khói từ các cụm điểm nóng tại Tây Kalimantan đã di chuyển về phía bắc. Trong khi đó, khói mù với mật độ từ trung bình đến dày xuất hiện trên nhiều khu vực rộng lớn ở phía nam và trung tâm Sumatra.

Phạm vi ảnh hưởng vì thế không chỉ phụ thuộc vào khoảng cách từ đám cháy đến khu dân cư mà còn chịu tác động của hướng gió, tốc độ gió và điều kiện khí quyển. Ngay cả những đám cháy cách xa đô thị vẫn có thể khiến chất lượng không khí tại các thành phố ngoài lãnh thổ Indonesia suy giảm nghiêm trọng nếu khói bị cuốn về phía đó.

Mối đe dọa chủ yếu đến từ thành phần của khói, vốn chứa hỗn hợp khí và các hạt vật chất sinh ra khi cây cối, thảm thực vật và chất hữu cơ trong đất bị đốt cháy. Đáng lo ngại là bụi mịn PM2.5, có khả năng xâm nhập sâu vào phổi, làm trầm trọng thêm các bệnh hô hấp như hen suyễn, viêm phế quản và gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

Theo Reuters, nồng độ PM2.5 trung bình trong một giờ tại khu vực phía tây Singapore có thời điểm lên tới 284 microgam/m³, mức rất cao theo phân loại của cơ quan môi trường nước này. Tại Timor Lester, ô nhiễm không khí nghiêm trọng cũng buộc nhà chức trách tạm dừng học trực tiếp trong ba ngày.

Khói mù và bụi mịn bao phủ bầu trời Singapore. Ảnh: Reuters.

Đất than bùn khiến nguồn khói kéo dài

Yếu tố thứ hai khiến cháy rừng Indonesia có thể trở thành khủng hoảng trên diện rộng là đặc tính của đất than bùn. Loại đất này hình thành từ thực vật phân hủy không hoàn toàn trong môi trường ngập nước, tích tụ lượng lớn carbon trong thời gian dài.

Theo cổng thông tin ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, Indonesia sở hữu hơn 70% diện tích đất than bùn của Đông Nam Á. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến các đám cháy tại quốc gia này có thể phát thải lượng khói lớn, ảnh hưởng đến nhiều nước trong khu vực.

Trong điều kiện tự nhiên, đất than bùn duy trì độ ẩm cao nên ít có nguy cơ bắt lửa. Tuy nhiên, hoạt động thoát nước để chuyển đổi đất sang mục đích nông nghiệp, trồng cây công nghiệp hoặc phát triển đồn điền khiến lớp đất hữu cơ khô dần, làm gia tăng nguy cơ cháy.

Khi bắt lửa, than bùn có thể âm ỉ cháy dưới lòng đất thay vì tạo ra những ngọn lửa lớn trên bề mặt. Lửa lan qua các lớp vật chất hữu cơ, tiếp tục phát sinh khói trong thời gian dài và có thể bùng phát trở lại ngay cả khi đám cháy trên mặt đất đã được dập tắt, theo CNA.

Tình trạng cháy âm ỉ trong các vùng đất than bùn khiến các đám cháy khó kiểm soát. Ảnh: Reuters.

Quá trình này có thể phát thải lượng lớn bụi mịn và carbon, khiến cháy than bùn trở thành nguồn gây ô nhiễm đáng kể so với nhiều đám cháy thảm thực vật thông thường.

Dẫn tài liệu của Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế (CIFOR), cổng thông tin ASEAN về khói mù xuyên biên giới cho biết phần lớn khói mù lan sang các quốc gia khác có liên quan đến những đám cháy âm ỉ trên đất than bùn. Trong điều kiện thuận lợi cho lửa tồn tại, một số đám cháy có thể kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn.

Đặc điểm này khiến việc kiểm soát cháy than bùn phức tạp hơn nhiều so với chữa cháy trên thảm thực vật thông thường. Lực lượng chức năng phải xác định các điểm cháy ngầm, duy trì độ ẩm của đất và ngăn lửa lan rộng. Trong khi đó, khói tiếp tục phát tán ngay cả khi không xuất hiện thêm đám cháy trên bề mặt, khiến chất lượng không khí tại các khu vực lân cận suy giảm kéo dài.

Cháy than bùn còn làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu. Khi lớp đất giàu carbon bị đốt cháy, lượng carbon tích tụ qua hàng nghìn năm được giải phóng vào khí quyển. Những hệ sinh thái vốn có chức năng lưu trữ carbon vì thế chuyển thành nguồn phát thải khí nhà kính, góp phần làm Trái Đất nóng lên và gia tăng nguy cơ cháy rừng trong tương lai.

Hiệu ứng từ “Siêu El Nino”

Đông Nam Á hiện còn chịu tác động của El Nino mạnh. Hiện tượng làm gia tăng nguy cơ cháy rừng thông qua những thay đổi trong hoàn lưu khí quyển và chế độ mưa. Khi hiện tượng này phát triển, nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương tăng lên, làm thay đổi sự phân bố mưa và hoạt động đối lưu trên diện rộng.

Hiện tượng El Nino mang đến thêm nắng nóng và khô hạn, khiến các vụ cháy rừng lan rộng nhanh hơn. Ảnh: Reuters.

Theo Straits Times, ông Ben Churchill, Giám đốc Văn phòng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nhận định El Nino hiện nay có khả năng đạt cường độ mạnh nhất từng được ghi nhận. Hiện tượng này khiến thời tiết tại khu vực ASEAN gần xích đạo nóng và khô hơn, trùng với thời điểm mùa khô ở Đông Nam Á.

Theo ông Churchill, sự kết hợp của các yếu tố này đã tạo nên “điều kiện hoàn hảo” để các đám cháy tiếp tục âm ỉ và lan rộng.

Tại Indonesia, điều này thường gắn với lượng mưa suy giảm, mùa khô kéo dài và nguy cơ hạn hán gia tăng. Đất và thảm thực vật vì thế mất độ ẩm, khiến các đám cháy dễ bùng phát và lan rộng hơn.

Theo Trung tâm Khí tượng chuyên biệt ASEAN (ASMC), những đợt khô hạn kéo dài liên quan đến El Nino từng góp phần khiến các vụ cháy rừng trong khu vực trở nên nghiêm trọng vào các năm 1997 và 2006.

Phương Linh