Về ngôi làng có hai bảo tàng lưu giữ những giá trị xưa

Nơi kể câu chuyện về làng nhiếp ảnh

Nằm cách trung tâm Hà Nội chỉ khoảng 15km về phía Tây có một ngôi làng đặc biệt mang tên Lai Xá, nơi được xem là cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Nghề nhiếp ảnh ở Lai Xá hình thành từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Từ một nghề mới mẻ, nhiếp ảnh dần trở thành nghề truyền thống của làng, được các thế hệ người dân tiếp nối, phát triển và đưa đi nhiều địa phương.

Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá, xã Hoài Đức, Hà Nội. Ảnh: Thu Hương

Nhiều người Lai Xá rời quê lập nghiệp, mở hiệu ảnh tại Hà Nội và các tỉnh, thành phố. Từ những cửa hiệu nhỏ, họ không chỉ tạo dựng cuộc sống mà còn góp phần đưa nghệ thuật nhiếp ảnh đến gần hơn với đời sống xã hội.

Điều đặc biệt ở Lai Xá là nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những kinh nghiệm về chụp ảnh, in tráng, bảo quản ảnh và vận hành các thiết bị chuyên dụng trở thành vốn quý của cộng đồng. Qua thời gian, nghề nhiếp ảnh đã tạo nên một dấu ấn riêng, trở thành một phần quan trọng trong lịch sử và bản sắc văn hóa của làng.

Từ đó, Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá được hình thành nhằm lưu giữ và giới thiệu những giá trị ấy. Không gian trưng bày tập hợp nhiều hình ảnh, máy ảnh, dụng cụ nghề, tài liệu và hiện vật gắn với quá trình hình thành, phát triển của nghề nhiếp ảnh tại địa phương.

Du khách đến tham quan Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá. Ảnh: Thu Hương

Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá là bảo tàng đầu tiên do cộng đồng đầu tư xây dựng thành lập vào dịp kỷ niệm 125 năm làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá (1892-2017) để trưng bày, giới thiệu về truyền thống của một làng nghề nhiếp ảnh. Bảo tàng có diện tích 300m2, gồm 2 tầng hiện đang trưng bày 150 bức ảnh, 150 hiện vật và 25 pano bài viết.

Tầng 1 của bảo tàng tái hiện lại không gian của một tiệm chụp ảnh xưa với cách bố trí một góc nội thất cùng phông vẽ phong cảnh để khách chụp ảnh. Suốt nửa đầu thế kỷ XX, những người thợ Lai Xá dùng máy ảnh hộp gỗ đặt trên giá 3 chân, chụp bằng phim kính, sau được thay bằng phim nhựa... tất cả gợi nhắc về một thời kỳ mà đi chụp ảnh là một dịp đặc biệt, nơi mỗi khuôn hình đều được nâng niu như một phần ký ức quý giá.

Tầng 2 mở ra một hành trình xuyên suốt lịch sử nghề nhiếp ảnh Lai Xá, từ những con phố nhỏ ở Hà Nội đến vùng đất Sài Gòn nhộn nhịp, dấu chân của người Lai Xá đã theo nghề ảnh đi khắp đất nước. Đằng sau lớp tủ kính, những chiếc máy ảnh không chỉ là chứng nhân của một thời vàng son, mà còn là kết tinh của đôi bàn tay tài hoa, sự kiên trì và niềm đam mê mà bao thế hệ người thợ ảnh đã gửi gắm trong từng đường nét chế tác. Trong không gian này, du khách có thể tìm hiểu về nhiếp ảnh của người Lai Xá trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước như: Hợp tác xã Nắng Xuân, Central photo, Luminor photo, Minh Tân, Phúc Lai, Tân Lai...

Tại bảo tàng có một góc căn phòng tái hiện lại không gian in phóng ảnh ngày xưa với những chai lọ hoá chất tráng film và chiếc máy rọi thời xưa, bên cạnh tấm chân dung khổ lớn của thợ ảnh lừng danh một thời Phạm Thành. Ngoài ra, bảo tàng còn có một khu trưng bày với những phong cách ảnh đa dạng mang nét đặc trưng của người Lai Xá. Đây cũng là nơi đặt ảnh chân dung các ca sĩ, nhạc sĩ, nghệ sĩ nổi tiếng thời bấy giờ được chụp bởi những người thợ ảnh tại làng Lai Xá.

Mỗi hiện vật tại bảo tàng đều gắn với một câu chuyện. Những chiếc máy ảnh cũ cho thấy sự thay đổi của công nghệ; các dụng cụ buồng tối gợi lại thời kỳ người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn thủ công để có được một tấm ảnh hoàn chỉnh. Những bức ảnh tư liệu lại giúp người xem hình dung diện mạo xã hội và cuộc sống của nhiều thế hệ.

Giá trị của bảo tàng vì thế không chỉ nằm ở những gì được trưng bày, mà còn ở khả năng giúp người trẻ hiểu hơn về một nghề từng làm nên tên tuổi quê hương. Trong thời đại điện thoại thông minh có thể ghi lại hàng nghìn bức ảnh chỉ trong thời gian ngắn, câu chuyện về những người thợ Lai Xá càng trở nên đáng nhớ.

Là một trong những người khởi xướng và nhiệt tình vận động mọi người trong làng chung tay xây dựng bảo tàng, ông Nguyễn Văn Thắng, Giám đốc Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá cho rằng, nhiếp ảnh là một nghề thủ công nhưng lại tạo ra một sản phẩm văn hóa, làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá đã trải qua rất nhiều thời kỳ và đến nay đã có trên 130 năm xây dựng và trưởng thành.

"Bảo tàng góp phần vào giá trị văn hoá truyền thống ảnh của Hà Nội, cũng như cả nước. Đây cũng là điểm để mọi người, du khách, nhà nghiên cứu, người yêu thích nhiếp ảnh đến để tham quan, đặc biệt là những người làm ảnh truyền thống, để mọi người biết được quá trình phát triển như thế nào?", ông Nguyễn Văn Thắng chia sẻ.

Những câu chuyện xưa vẫn sống giữa hôm nay

Nếu Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá kể câu chuyện về một nghề truyền thống, thì Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên lại mở ra một lát cắt khác về truyền thống hiếu học và tinh thần trọng tri thức của vùng đất này.

Các em học sinh đến tham quan Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, xã Hoài Đức, Hà Nội. Ảnh: Thu Hương

Nằm nép mình trong một con ngõ nhỏ của làng Lai Xá, Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên gây ấn tượng bởi vẻ đẹp giản dị và khiêm nhường, và cũng từ những điều rất đời thường ấy, câu chuyện về một nhà giáo, nhà văn hóa Nguyễn Văn Huyên, cố Bộ trưởng Bộ Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo), hiện lên gần gũi, chân thực hơn bao giờ hết. Bảo tàng này do PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, con trai ông Nguyễn Văn Huyên làm chủ sở hữu.

Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh, sách, thư từ và hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của ông. Qua hệ thống trưng bày, hành trình học tập, nghiên cứu và cống hiến của một trí thức Việt Nam được tái hiện trong mối liên hệ với những biến chuyển của đất nước trong thế kỷ XX.

Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh, sách, thư từ và hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của ông Nguyễn Văn Huyên. Ảnh: Thu Hương

Điểm đáng chú ý của bảo tàng là câu chuyện về một nhân vật lịch sử được đặt trong chính không gian quê hương. Qua đó, khách tham quan có thể tìm hiểu không chỉ về cuộc đời ông Nguyễn Văn Huyên mà còn về truyền thống hiếu học của Lai Xá - một giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Đối với học sinh, sinh viên, đây là không gian giáo dục trực quan giàu ý nghĩa. Những cuốn sách, bức ảnh, tài liệu hay đồ dùng gắn với cuộc đời của một nhà giáo dục giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn, đồng thời truyền cảm hứng về tinh thần học tập, nghiên cứu và cống hiến.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên chia sẻ: "Tâm nguyện mở bảo tàng có từ rất lâu, nhưng chúng tôi phải nghiên cứu rất kỹ, bởi mở ra một bảo tàng tư nhân kể về câu chuyện của bố mẹ mình thì phải làm sao tránh những câu chuyện tôn vinh, ca ngợi bố mẹ mình. Sau một thời gian nghiên cứu, chúng tôi mới tìm ra được thông điệp rất quan trọng khi xây dựng bảo tàng đó là nói về lịch sử của gia đình thông qua lịch sử xã hội; và cũng từ lịch sử gia đình để kể những câu chuyện về lịch sử Việt Nam".

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên có những điều thu hút được khách trong nước cũng như khách quốc tế đến thăm là nhờ cách trình bày các tư liệu, hiện vật rất chân thực. Các bức ảnh, cái tài liệu trong bảo tàng đều là những bản gốc, phản ánh lên được những gì trung thực nhất, hiện thực nhất.

Trong dòng chảy đô thị hóa và những đổi thay mạnh mẽ của xã Hoài Đức nói riêng và Hà Nội nói chung, làng Lai Xá vẫn giữ được những “mạch nguồn” văn hóa riêng có. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá và Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên không chỉ lưu giữ những hiện vật của quá khứ, mà còn góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa, truyền thống nghề nghiệp của vùng đất này.

Hậu Lộc - Thu Hương