Về đền Chín Gian xem nghi lễ Dâng trâu tế trời, kết nối chín mường người Thái xứ Thanh

Đền Chín Gian - tượng trưng chín mường người Thái

Trên đỉnh núi Pú Pỏm, thuộc xã Thanh Quân (Thanh Hóa), ngày 28/3, dòng người từ khắp các bản làng miền Tây xứ Thanh và cả vùng giáp ranh Nghệ An nô nức đổ về đền Chín Gian để dự lễ hội Dâng trâu tế trời – một trong những nghi lễ linh thiêng và giàu bản sắc của đồng bào Thái.

Lễ hội đền Chín Gian tại xã Thanh Quân, Thanh Hóa.

Sân đền là tượng 9 con trâu tượng trưng cho chín mường người Thái.

Con đường lên núi rộn ràng tiếng nói cười, sắc váy áo thổ cẩm hòa cùng nhịp chiêng, tiếng trống. Giữa không gian sơn thủy hữu tình, ngôi đền hiện ra uy nghi, tựa lưng vào núi, phía trước là khoảng sân rộng với hình tượng chín con trâu đá – dấu tích biểu tượng của một nghi lễ cổ xưa.

Nghi thức dâng hương cầu khấn các vị thần linh phù hộ cho chín mường người Thái mưa thuận gió hòa, nhân dân no ấm.

Rước trâu về đền để thực hiện nghi lễ tế trời.

"Lễ hội đã bắt đầu từ ngày 27/3, năm nào cũng vậy, bà con mong chờ lắm vì chỉ có một lần trong năm", chị Vi Thị Hà, người dân xã Thanh Quân, nói. Theo chị, những ngày này, không khí vùng cao như được "đánh thức", khi người Thái từ nhiều mường tụ hội, cùng nhau tái hiện phong tục tổ tiên.

Những người phụ nữ Thái nhảy sạp.

Múa hát bên cây bông - một loại hình văn hóa truyền thống.

Từ sáng sớm, bà Lang Thị Chiến, 63 tuổi, ở xã Tân Thành, đã cùng nhóm phụ nữ trong bản vượt hơn 50km đường núi để kịp dự lễ. Trong bộ váy truyền thống, bà hòa vào dòng người, ánh mắt ánh lên niềm vui: "Tôi thích nhất là không khí lễ hội. Đây là dịp để người Thái chúng tôi gặp nhau, nói tiếng Thái, mặc trang phục của mình và nhớ về cội nguồn".

Lễ hội năm nay được tổ chức đầy đủ cả phần lễ và phần hội, với nhiều nghi thức đặc trưng như: lễ tắm trâu, rước trâu, hiến trâu và cúng thần. Trong đó, nghi lễ dâng trâu tế trời giữ vai trò trung tâm, thể hiện tín ngưỡng thờ trời (Pỏ Phạ) – đấng tối cao cai quản mưa gió, mùa màng trong quan niệm của người Thái.

Tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng khắp núi rừng.

Tái hiện không gian văn hóa cổ xưa

Theo các bậc cao niên, xưa kia đền là một ngôi nhà sàn chín gian, mỗi gian tượng trưng cho một mường. Vào dịp lễ hội, chín mường mang lễ vật, trong đó có chín con trâu – sáu trâu đen, ba trâu trắng – đến dâng cúng. Trâu không chỉ là vật hiến tế mà còn là biểu tượng của sự sinh sôi, gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp.

Tái hiện quăng chài - hình thức lao động quen thuộc của đàn ông người Thái.

Sau nhiều biến động lịch sử, ngôi đền cũ không còn nguyên vẹn, lễ hội cũng gián đoạn suốt nhiều thập kỷ. Đến năm 2018, đền được phục dựng trên nền cũ, với kiến trúc mô phỏng nhà sàn truyền thống. Tầng trên thờ Pỏ Phạ (ông trời), Tạo Lò Ỳ – người khai bản lập mường, và nàng Sỉ Đả – nhân vật huyền thoại gắn với trí tuệ và lòng nhân ái; tầng dưới là nơi tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, tạo nên sự giao thoa giữa tín ngưỡng cổ truyền và hiện đại.

Đây là dịp để bà con mua bán sản phẩm địa phương.

Đặc biệt là các bộ váy áo thổ cẩm dân tộc.

Đại diện UBND xã Thanh Quân cho biết, công tác chuẩn bị lễ hội được triển khai từ đầu tháng 3, với mục tiêu vừa đảm bảo nghi lễ truyền thống, vừa tạo không gian trải nghiệm văn hóa cho du khách. "Chúng tôi cố gắng phục dựng nguyên bản các nghi thức, đồng thời bổ sung các hoạt động văn hóa như: nhảy sạp, khua luống, ném còn, bắn nỏ… để lễ hội thêm phong phú", vị này nói.

Rượu cần cũng không thể thiếu trong lễ hội.

Ngoài phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian, hò vè giao duyên, múa cây bông… thu hút đông đảo người dân và du khách. Những âm thanh rộn ràng, những vòng xòe kết nối người già, người trẻ, như kéo gần khoảng cách giữa các mường, giữa quá khứ và hiện tại.

Không chỉ là một sự kiện văn hóa, lễ hội Dâng trâu tế trời ở đền Chín Gian còn là biểu tượng của ký ức cộng đồng. Việc phục dựng ngôi đền và khôi phục lễ hội không đơn thuần là tái hiện một nghi lễ, mà còn là hành trình tìm lại nét văn hóa của người Thái miền Tây Thanh Hóa.

Lễ hội không chỉ thu hút người dân các mường ở: Như Xuân, Thường Xuân (Thanh Hóa) hay Quỳ Châu (Nghệ An), mà còn trở thành điểm đến của du khách và các nhà nghiên cứu. Từ một không gian tâm linh của cộng đồng, đền Chín Gian đang dần trở thành "cầu nối" đưa văn hóa Thái lan tỏa rộng hơn, góp phần làm giàu thêm bức tranh đa sắc của văn hóa xứ Thanh.

Lương Thị Diễn