Văn hóa và con người cần được xác lập như nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực tăng trưởng bền vững

Văn Miếu - Quốc Tử Giám là địa điểm du lịch văn hóa, lịch sử tiêu biểu thu hút đông du khách - Ảnh: Kiều Trang

Văn hóa gắn kết chặt chẽ và hài hòa với toàn bộ đời sống quốc gia

+ Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế, chính trị, xã hội với văn hóa và con người. Theo ông, điểm mới và mang tính đột phá của quan điểm này là gì?

Đó là văn hóa và con người không còn được đặt như một "lĩnh vực" bên cạnh kinh tế - xã hội mà được xác lập như một trụ cột cấu thành mô hình phát triển; vừa là nền tảng, vừa là nguồn lực nội sinh, vừa là động lực, thậm chí là hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững.

Cách định vị này tạo ra một bước chuyển rất quan trọng: Thay vì coi văn hóa chủ yếu là "phần tinh thần" cần gìn giữ, Nghị quyết yêu cầu văn hóa phải thấm sâu, gắn kết chặt chẽ và hài hòa vào toàn bộ đời sống quốc gia, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại để trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới.

+ Theo ông, sự khác biệt của Nghị quyết 80 so với các nghị quyết trước đây là gì?

Nếu so với nhiều nghị quyết trước đây, chúng ta có thể thấy sự khác biệt ở "độ mở" và "độ đo" của tư duy. "Độ mở" là chấp nhận văn hóa trong trạng thái thống nhất trong đa dạng, xử lý hài hòa các quan hệ nội tại như truyền thống - hiện đại, dân tộc - quốc tế, đời sống thực - không gian số, dữ liệu mở - an ninh và chủ quyền văn hóa số.

"Độ đo" là Nghị quyết 80 không chỉ dừng ở thông điệp mà đưa ra các đích đến có thể lượng hóa, như mục tiêu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp tỷ trọng đáng kể trong GDP và nâng vị thế Việt Nam trên bảng xếp hạng sức mạnh mềm.

Tôi cho rằng, Nghị quyết 80 không chỉ "nâng tầm" văn hóa về mặt diễn ngôn, mà "neo" văn hóa vào cấu trúc phát triển quốc gia bằng yêu cầu tích hợp liên ngành, bằng cơ chế quản trị theo kết quả và bằng các chỉ tiêu/đầu ra có thể kiểm chứng.

Hội làng có vai trò gắn kết cộng đồng

+ Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay trong việc gắn kết văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội là gì?

Khoảng cách lớn nhất, theo tôi, không nằm ở chỗ chúng ta thiếu khẩu hiệu về "văn hóa là nền tảng" mà nằm ở chỗ cơ chế vận hành của bộ máy phát triển vẫn thường ưu tiên những thứ "đo được ngay" theo nghĩa hẹp: Tăng trưởng ngắn hạn, công trình hữu hình, chỉ tiêu giải ngân… Trong khi giá trị văn hóa - con người là loại "vốn" cần thời gian tích lũy, cần môi trường và cần sự nhất quán chính sách.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, cần có một Bộ chỉ số văn hóa quốc gia và Bộ chỉ số thống kê đóng góp của công nghiệp văn hóa theo chuẩn mực quốc tế như Nghị quyết 80 yêu cầu, để vừa đo được "phần xã hội", vừa đo được "phần kinh tế". Với "phần xã hội", ông đề xuất các nhóm chỉ báo có thể đo định kỳ: Mức độ tham gia hoạt động văn hóa (đọc, xem, nghe, học, trải nghiệm), mức độ tiếp cận dịch vụ văn hóa của nhóm yếu thế, chỉ số an toàn - lành mạnh của môi trường văn hóa (kể cả không gian số), mức độ tôn trọng pháp luật và bản quyền, chỉ số tin cậy xã hội và hành vi ứng xử văn minh. Với "phần kinh tế", cần đo chuỗi giá trị: Doanh thu ngành, việc làm sáng tạo, xuất khẩu sản phẩm văn hóa, giá trị tài sản trí tuệ, mức độ phát triển thương hiệu và năng lực cạnh tranh, cùng các mục tiêu tỷ trọng GDP mà Nghị quyết đặt ra.

Bên cạnh đó, một tiêu chí rất quan trọng mà Nghị quyết cũng "gợi hướng": Vị thế sức mạnh mềm của Việt Nam và khả năng tổ chức các sự kiện văn hóa tầm khu vực - quốc tế. "Khi ta đo được sức mạnh mềm, ta mới thấy rõ văn hóa không chỉ làm đẹp đời sống mà còn "mở đường" cho hợp tác, đầu tư và uy tín quốc gia", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định.

Nghị quyết 80 đã chỉ ra một "điểm nghẽn" mang tính cấu trúc: Muốn văn hóa thấm vào kinh tế - xã hội thì phải coi đó là hệ điều tiết, tức là phải có quyền "điều chỉnh" các quyết định phát triển, chứ không chỉ "đi kèm" như trang trí.

Từ thực tiễn, tôi thấy có một số rào cản sau: Thứ nhất là thể chế và sự phối hợp liên ngành: Văn hóa thường bị "cắt khúc" theo ngành dọc, trong khi bài toán văn hóa lại nằm trong giáo dục, đô thị, du lịch, truyền thông, công nghệ, an sinh…

Nghị quyết 80 đã nêu yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ, liên thông giữa pháp luật văn hóa và các luật liên quan, đồng thời gắn chính sách văn hóa với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và cả khu vực kinh tế tư nhân.

Thứ hai là nguồn lực: Không chỉ "thiếu tiền" mà thiếu cách phân bổ theo trọng tâm - trọng điểm, thiếu cơ chế khuyến khích xã hội hóa đúng nghĩa, và thiếu năng lực "biến đầu tư văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ, thị trường".

Thứ ba là nhân lực và quản trị: Làm văn hóa trong kỷ nguyên số đòi hỏi năng lực mới (dữ liệu, bản quyền, sản xuất nội dung số, vận hành nền tảng), nhưng đội ngũ và cách làm vẫn có nơi còn theo quán tính.

Và rào cản cuối cùng, rất "vô hình" nhưng mang tính quyết định: Niềm tin và chuẩn mực xã hội. Khi môi trường văn hóa (kể cả không gian số) chưa lành mạnh, hành vi "thượng tôn pháp luật", tôn trọng bản quyền, tôn trọng sự khác biệt… chưa trở thành thói quen thì văn hóa khó trở thành động lực phát triển, bởi động lực ấy bắt đầu từ con người.

Cần chuyển từ quản lý đầu vào sang quản trị theo kết quả

+ Một trong những lo ngại khi triển khai các nghị quyết về văn hóa là dễ rơi vào tình trạng hô hào, khẩu hiệu. Theo ông, cần những cơ chế hoặc công cụ nào để Nghị quyết 80 thực sự đi vào cuộc sống?

Theo tôi cần chuyển mạnh từ "quản lý theo đầu vào" sang quản trị theo kết quả. Điều này Nghị quyết 80 đã gợi mở rất rõ: Phải thiết lập cơ chế theo dõi, giám sát, kiểm tra, đánh giá theo hướng quản lý kết quả, gắn với các bộ chỉ số theo mục tiêu và lộ trình đến 2030, tầm nhìn 2045. Nhưng muốn làm được, cần ít nhất 3 nhóm "công cụ" đi kèm.

Nhóm thứ nhất là công cụ thể chế: Luật và chính sách phải tạo không gian cho sáng tạo, cho thị trường và cho hợp tác công - tư; đồng thời khép lại các "khoảng trống" về bản quyền, chuẩn nghề, tiêu chuẩn dịch vụ công văn hóa, định mức đầu tư theo kết quả. Nghị quyết đã nêu định hướng xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa… theo hướng kiến tạo và khơi thông nguồn lực, cũng như sửa đổi, tháo gỡ chồng chéo.

Nhóm thứ hai là công cụ ngân sách - đầu tư: Phải có cơ chế "đặt hàng theo sản phẩm", "mua dịch vụ theo hiệu quả", gắn phân bổ với KPI văn hóa - xã hội, tránh chia đều. Quan trọng không kém là thiết kế "đòn bẩy" để kéo khu vực tư nhân vào đúng chỗ: Hạ tầng sáng tạo, sản xuất nội dung, không gian văn hóa, đào tạo nhân lực, chuyển đổi số. Nghị quyết đã nêu các ưu tiên và cơ chế khuyến khích khu vực tư nhân, kể cả ưu đãi cho khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa.

Nhóm thứ ba là công cụ tổ chức thực thi: Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm đến cùng; có kiểm tra độc lập; có công khai dữ liệu; có cơ chế "đánh giá giữa kỳ - điều chỉnh - nhân rộng". Khi đã có bộ chỉ số quốc gia, có thống kê đóng góp công nghiệp văn hóa theo chuẩn mực quốc tế như Nghị quyết 80 nêu, thì lời nói mới đi cùng chứng cứ, và "khẩu hiệu" tự khắc sẽ ít đất sống.

+ Xin cảm ơn ông!

An Khê (thực hiện)