Văn hóa Mường trong đời sống đương đại

Văn hóa Mường - hệ sinh thái di sản sống

Nghiên cứu về thế giới quan tộc người và Mo Mường, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, PGS. TS. Nguyễn Duy Thiệu cho rằng, người Việt (Kinh) và người Mường là hai tộc người có cùng nguồn gốc. Mặc dù ngày nay mỗi tộc người có bản sắc riêng nhưng trong bản sắc riêng ấy còn ẩn tàng những đặc điểm văn hóa chung. Bởi thế có thể nghiên cứu để tìm những dấu ấn văn hóa đã mất ở tộc người này nhưng vẫn còn được lưu giữ ở tộc người kia.

Toàn cảnh tọa đàm

Theo PGS. TS. Nguyễn Duy Thiệu, trong kho tàng di sản văn hóa phong phú, đặc sắc của người Mường, Mo là một hiện tượng văn hóa nổi trội, đặc biệt quý giá, được coi là hồn thiêng của dân tộc. Mo Mường đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đang trong lộ trình đề nghị ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; mở ra cơ hội phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh độc đáo của nhiều địa phương như Thanh Hóa, Phú Thọ, Ninh Bình, Sơn La...

Mo góp phần hình thành nên cốt cách người Mường và vùng đất xứ Mường, cũng như bảo vệ, sàng lọc văn hóa Mường trong tất cả các biến thiên lịch sử để trường tồn. Đây cũng được ví như bách khoa thư dân gian về người Mường, chứa đựng những tinh hoa văn hóa cần được hiểu biết thấu đáo và đáng được tôn vinh, lưu truyền.

Đặt văn hóa người Mường trong mối quan hệ với yêu cầu phát triển bền vững, các nghiên cứu tại tọa đàm cũng thống nhất rằng, bản sắc văn hóa người Mường không chỉ là những giá trị cần được gìn giữ như là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn lực quan trọng có thể được chuyển hóa thành động lực thông qua giáo dục, du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo...

PGS. TS. Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn trình bày tham luận tại tọa đàm

PGS. TS. Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nhấn mạnh, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mường cần bắt đầu từ cách hiểu văn hóa Mường như một hệ sinh thái di sản sống. Không thể tách Mo khỏi thầy mo, tiếng Mường và nghi lễ; không tách chiêng khỏi lễ hội, tang ma và cộng đồng; không tách nhà sàn khỏi cấu trúc gia đình và ký ức cư trú; không tách cỗ lá khỏi tri thức ẩm thực và quan hệ cộng đồng. Nếu tách di sản khỏi môi trường sống, ta chỉ giữ lại hình thức bên ngoài trong khi ý nghĩa văn hóa bên trong dần suy giảm.

"Cần đặt chủ thể cộng đồng vào trung tâm, chú trọng truyền dạy liên thế hệ. Đặc biệt, cần phát triển du lịch văn hóa Mường theo nguyên tắc dựa vào cộng đồng. Du lịch có thể tạo sinh kế, khơi dậy niềm tự hào và làm tăng sự hiện diện của văn hóa Mường trong đời sống đương đại. Nhưng du lịch cũng có thể làm biến dạng di sản nếu văn hóa bị biến thành hàng hóa trình diễn", PGS. TS. Nguyễn Trường Giang cảnh báo.

Các chuyên gia lưu ý, đối với các địa phương có nhiều không gian du lịch sinh thái - tâm linh, cần đặc biệt thận trọng để văn hóa Mường không bị sử dụng như một phụ kiện trang trí. Phát triển du lịch văn hóa Mường cần dựa trên tham vấn cộng đồng, chia sẻ lợi ích, tôn trọng nghi lễ linh thiêng, bảo vệ không gian sống và bảo đảm người Mường có quyền kiểm soát cách văn hóa của mình được giới thiệu.

Góp phần làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước; Nghị định số 269/2026/NĐ-CP của Chính phủ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số theo hướng lấy cộng đồng làm chủ thể, gắn bảo tồn với phát triển bền vững.

Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, PGS. TS. Đặng Thị Thu Hương phát biểu khai mạc tọa đàm

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, PGS. TS. Đặng Thị Thu Hương cho rằng, trong bối cảnh đó, các nghiên cứu về giá trị văn hóa người Mường có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn.

Là một trong những cộng đồng cư dân lâu đời của Việt Nam, người Mường sở hữu kho tàng di sản vật thể và phi vật thể phong phú, từ Mo Mường, cồng chiêng, tiếng nói, tri thức bản địa, nhà sàn, nghi lễ vòng đời đến các thiết chế cộng đồng truyền thống. Đây là những giá trị góp phần làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam.

Tuy nhiên, dưới tác động của toàn cầu hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số, nhiều không gian văn hóa truyền thống đang thu hẹp, một số thực hành văn hóa có nguy cơ mai một. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản như một nguồn lực phục vụ phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và phát triển bền vững.

Tọa đàm “Bản sắc văn hóa người Mường: Giá trị truyền thống và sức sống đương đại” đã nhận được 19 bài viết của 24 tác giả và nhóm tác giả trong các lĩnh vực lịch sử, dân tộc học, nhân học, văn hóa học và di sản văn hóa, được chia thành hai nhóm nội dung.

TS Đinh Đức Tiến, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn trình bày tham luận tại tọa đàm

“Giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa tín ngưỡng người Mường” tập trung làm sáng tỏ những vấn đề cốt lõi về lịch sử, bản sắc và đời sống văn hóa của cộng đồng người Mường; phân tích quá trình hình thành và biến đổi của cộng đồng Mường; mối quan hệ Việt - Mường; vai trò của người Mường trong tiến trình lịch sử dân tộc; đồng thời đi sâu nghiên cứu các thiết chế cộng đồng, nghi lễ vòng đời, thế giới quan, Mo Mường, tín ngưỡng dân gian và đời sống văn hóa tinh thần của người Mường ở nhiều địa phương, trong đó có Ninh Bình.

Những nghiên cứu này góp phần khẳng định giá trị của văn hóa Mường như một di sản sống, được hình thành, lưu truyền và tái tạo trong đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

“Phát huy giá trị văn hóa tín ngưỡng người Mường trong bối cảnh đương đại” tập trung vào các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa người Mường trong bối cảnh đương đại, nhấn mạnh vai trò của cộng đồng, ứng dụng chuyển đổi số, phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Mặc dù tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, các nghiên cứu đều thống nhất ở quan điểm: bản sắc văn hóa người Mường không chỉ là di sản cần được gìn giữ mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững của cộng đồng và địa phương.

Tin và ảnh: H.Sen