Văn hóa đọc thời số hóa

Học sinh trường THPT Đồng Đăng và cán bộ, chiến sỹ Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Hữu Nghị đọc sách tại thư viện

Trong dòng chảy không ngừng của xã hội hiện đại, sách vẫn khẳng định vị thế là kho tàng tri thức bền vững nhất của nhân loại. Đọc sách không chỉ là việc tiếp nhận tri thức mà còn là quá trình rèn luyện khả năng tư duy độc lập, giúp con người hình thành nhân cách và bản lĩnh trước sự phát triển mạnh mẽ của thông tin số. Từ những trang sách, người đọc học được cách phân tích, biết đặt câu hỏi và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề phức tạp. Đây chính là những năng lực cốt lõi giúp mỗi cá nhân gia tăng sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.

Trước thực trạng văn hóa nghe - nhìn bằng thiết bị điện tử đang dần làm mờ văn hóa đọc, cần duy trì và phát triển thói quen đọc sách truyền thống, đồng thời, ứng dụng công nghệ nhằm nhận diện, cập nhật xu hướng đọc của giới trẻ.

Nuôi dưỡng văn hóa đọc

Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có trên 640 cơ sở giáo dục với hơn 210.000 học sinh, học viên và trên 20.000 cán bộ quản lý, giáo viên. Việc hình thành và phát triển thói quen đọc sách ở học sinh đối với các nhà trường là một nhiệm vụ quan trọng, đặc biệt khi hệ thống truyền thông nghe - nhìn ngày càng phát triển khiến nhiều học sinh có xu hướng xa rời trang sách.

Học sinh Trường Tiểu học Hoàng Đồng đọc sách tại Thư viện tỉnh

Xác định trường học là môi trường nền tảng để hình thành và nuôi dưỡng thói quen đọc, ngành văn hóa, thể thao và du lịch (VHTT&DL) đã phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục và đào tạo triển khai nhiều giải pháp thiết thực, đồng bộ, hướng tới xây dựng văn hóa đọc trong học đường một cách bền vững. Đồng thời, tăng cường chỉ đạo, lồng ghép các hoạt động phát triển văn hóa đọc vào chương trình dạy và học, gắn với đổi mới phương pháp giáo dục, phát triển năng lực tự học và tư duy độc lập của học sinh.

Theo đó, hệ thống phục vụ đọc được mở rộng đến tận cơ sở để xóa bỏ rào cản về khoảng cách địa lý. Mỗi năm, Thư viện tỉnh tổ chức trên 60 chuyến xe thư viện lưu động với hàng chục nghìn lượt sách phục vụ trực tiếp tại trường học, duy trì khoảng 75 điểm luân chuyển sách với hàng nghìn đầu sách được thay đổi thường xuyên, đặc biệt ưu tiên khu vực vùng sâu, vùng xa. Nhiều trường học đã hình thành “góc đọc thân thiện”, “thư viện xanh”, “thư viện mở”, tạo không gian đọc gần gũi, hấp dẫn. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tài liệu, các hoạt động được thiết kế theo hướng tương tác, trải nghiệm như giới thiệu sách theo chủ đề, kể chuyện theo sách, hướng dẫn kỹ năng đọc và khai thác thông tin, tổ chức sinh hoạt câu lạc bộ bạn đọc…

Học sinh Trường Tiểu học Ba Sơn đọc sách tại thư viện của nhà trường

Tại Trường Tiểu học Ba Sơn, xã Ba Sơn, việc đầu tư cho không gian đọc đã mang lại những thay đổi tích cực. Cô Liễu Thị Phương, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Tháng 10/2024, nhà trường đã được tài trợ “Thư viện ước mơ” trị giá 100 triệu đồng với hơn 800 đầu sách phù hợp lứa tuổi học sinh tiểu học. Thư viện là không gian học tập trải nghiệm thú vị giúp học sinh hình thành thói quen đọc, mở rộng vốn sống và hiểu biết. Không gian tại đây giúp các em tập trung đọc, nghiên cứu, rèn luyện tính tự học và hạn chế thời gian sử dụng các thiết bị di động hay nội dung không phù hợp trên mạng xã hội.

Cùng đó, các hoạt động tuyên truyền, phong trào được tổ chức thường xuyên, đa dạng, có sức lan tỏa như: Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam; Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc; Liên hoan “Thiếu nhi tuyên truyền, giới thiệu sách; hoạt động trưng bày, giới thiệu sách theo chuyên đề… đã góp phần quan trọng trong việc hình thành thói quen đọc trong cộng đồng.

Hằng năm, các nhà trường trên địa bàn tỉnh đều hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4) bằng các hoạt động như: tuyên truyền, sinh hoạt dưới cờ giới thiệu Ngày Sách 21/4; góp sách cho thư viện; thi làm video giới thiệu sách, vẽ tranh về nhân vật trong truyện, dựng tiểu phẩm… Đặc biệt, các trường chú trọng đổi mới hình thức đọc, đẩy mạnh khai thác thư viện số Vietbiblio, các nguồn học liệu mở, tạo mã QR và hướng dẫn học sinh truy cập, đọc sách và báo điện tử trên thư viện số của nhà trường. Bên cạnh đó, các trường cũng tăng cường định hướng phát triển văn hóa đọc thông qua việc đưa hoạt động đọc vào quá trình học tập hằng ngày.

Em Hoàng Thị Thu Huyền, lớp 12A12, Trường THPT Cao Lộc chia sẻ: Trước đây, em dễ mất kiên nhẫn khi đọc sách. Nhưng từ khi tham gia đọc cùng các bạn, thầy cô tại trường, em hiểu rằng đọc đúng cách là phải đào sâu, suy ngẫm. Việc nhà trường thường xuyên tuyên truyền về tầm quan trọng của sách, việc đọc sách và hướng dẫn khai thác thư viện số đã giúp em chủ động chăm chỉ đọc, tìm kiếm tài liệu ôn thi mọi lúc mọi nơi, rất tiện lợi cho những học sinh cuối cấp như em.

Truyền thống và hiện đại “song hành”

Nhiều học sinh hiện nay có xu hướng đọc sách, truyện, tin tức trên thiết bị di động thay vì đọc trọn vẹn một cuốn sách và dễ bị xao nhãng bởi thông báo từ mạng xã hội. Việc tiếp cận thông tin nhanh đáp ứng nhu cầu trước mắt của các em nhưng cũng khiến thói quen đọc sâu, đọc có hệ thống khó hình thành. Khi đọc sách, tài liệu giấy các em sẽ tập trung hơn, sống chậm lại để ngẫm nghĩ kỹ hơn.

Tuy nhiên, việc áp đặt học sinh chỉ được đọc sách giấy hay để các em tự do chìm đắm trong môi trường số mà thiếu định hướng đều không phải là giải pháp tối ưu. Do đó, cần duy trì cách đọc truyền thống và hình thức đọc hiện đại để giữ gìn giá trị văn hóa đọc trong thời đại ngày nay. Sách giấy vẫn giữ vai trò là "mỏ neo" cho sự tập trung và tư duy phản biện sâu sắc. Trong khi đó, các nền tảng đọc trực tuyến, sách điện tử, sách nói hay tài liệu số lại mang đến sự tiện lợi, tính tương tác cao và khả năng tra cứu nhanh chóng.

Khi được định hướng sử dụng đúng cách, việc tận dụng công nghệ số không những không làm mai một văn hóa đọc, mà còn góp phần làm phong phú cách tiếp cận, khơi dậy hứng thú và mở rộng đối tượng bạn đọc, đặc biệt là giới trẻ. Tri thức chỉ thực sự sống động khi được nuôi dưỡng và lan tỏa, dù đó là qua việc lật từng trang sách in, lắng nghe một chương sách nói hay thảo luận cùng cộng đồng trực tuyến. Hình thành thói quen đọc đúng và nuôi dưỡng tình yêu sách trong mỗi cá nhân chính là cốt lõi để xây dựng một xã hội học tập bền vững.

Em Nguyễn Ngọc Diệp, lớp 10B, Trường THPT chuyên Chu Văn An cho hay: Với một học sinh lớp 10 như em, việc '“đọc” được hiểu khác so với trước đây. Theo em, không nhất thiết phải ngồi lật từng trang giấy mới gọi là đọc, đọc đơn giản là khi bản thân chủ động tiếp nhận và hiểu được kiến thức, dù là bằng mắt hay bằng tai.

Thời gian qua, Sở VHTT&DL tỉnh đã chủ động tham mưu UBND tỉnh triển khai đồng bộ, toàn diện các giải pháp phát triển văn hóa đọc gắn với yêu cầu xây dựng xã hội học tập, trọng tâm là việc xây dựng, ban hành kế hoạch, văn bản thực hiện đề án phát triển văn hóa đọc phù hợp với điều kiện thực tiễn, đồng thời, lồng ghép chặt chẽ với chương trình chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện.

Bà Lê Hải Yến, Phó Giám đốc Sở VHTT&DL cho biết: Trong kỷ nguyên số, chúng tôi xác định công nghệ không thay thế sách in mà đóng vai trò hỗ trợ, mở rộng không gian và phương thức tiếp cận tri thức. Tỉnh Lạng Sơn đang triển khai mô hình phát triển văn hóa đọc theo hướng “song hành” giữa truyền thống và hiện đại. Một mặt, chúng tôi tiếp tục duy trì và phát huy hiệu quả hệ thống thư viện truyền thống với trên 300.000 bản sách, chú trọng xây dựng không gian đọc thân thiện, gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng bạn đọc. Mặt khác, chúng tôi đang triển khai xây dựng phần mềm thư viện số, từng bước số hóa tài nguyên thông tin, phục vụ nhu cầu đọc và tra cứu từ xa, mọi lúc, mọi nơi.

Cùng đó, hệ thống thư viện từ tỉnh đến cơ sở đang từng bước được củng cố và hiện đại hóa. Công tác luân chuyển sách, báo, vận hành hiệu quả xe thư viện lưu động được chú trọng nhằm đảm bảo mọi người dân, từ học sinh thành thị đến các em nhỏ vùng sâu, vùng xa, đều có cơ hội tiếp cận tri thức công bằng. Việc số hóa tài nguyên thông tin không chỉ giúp lưu trữ tốt hơn mà còn tạo ra các kho học liệu mở, nơi học sinh có thể truy cập bằng các thiết bị cá nhân để phục vụ nhu cầu nghiên cứu mọi lúc, mọi nơi.

Sở VHTT&DL luôn quan tâm nâng cao kỹ năng đọc trong môi trường số, nhất là kỹ năng tìm kiếm, chọn lọc và tiếp nhận thông tin chính thống, hữu ích cho người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên. Việc kết hợp hài hòa giữa sách in và công nghệ số góp phần khơi dậy, lan tỏa mạnh mẽ tình yêu đọc sách trong cộng đồng, hướng tới xây dựng xã hội học tập trong giai đoạn mới.

Lan tỏa văn hóa đọc trong kỷ nguyên số là một hành trình bền bỉ. Việc nuôi dưỡng văn hóa đọc hôm nay chính là sự đầu tư bền vững nhất cho nguồn lực con người, tạo nền tảng thực chất cho sự phát triển toàn diện của xã hội trong tương lai.

Minh Khánh