Văn hóa dân tộc thiểu số là nguồn lực nội sinh phát triển bền vững đất nước

Toàn cảnh Hội nghị

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy; đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương; UBND các tỉnh, thành phố; Sở VHTTDL, Sở Văn hóa và Thể thao; Sở Du lịch của các tỉnh, thành phố; đại diện 54 dân tộc của 34 tỉnh, thành phố; nghệ nhân, đồng bào đang hoạt động hằng ngày tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam đã tham dự Hội nghị.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy nêu rõ, Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống. Mỗi dân tộc mang trong mình những giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần tạo nên nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc, thống nhất trong đa dạng. Văn hóa các dân tộc thiểu số không chỉ là di sản quý báu mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững đất nước.

Giai đoạn 2021 - 2025, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự chỉ đạo điều hành của Chính phủ, đặc biệt thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, công tác văn hóa dân tộc đã đạt được nhiều kết quả tích cực: thể chế từng bước được hoàn thiện; nhiều giá trị văn hóa được bảo tồn, phục hồi; các mô hình gắn bảo tồn với du lịch, sinh kế bước đầu phát huy hiệu quả. Đặc biệt, đã hình thành rõ nét chuyển biến tư duy từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát triển.

Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy phát biểu tại Hội nghị

Theo thông tin tại Hội nghị, Giai đoạn 2021 - 2025, công tác văn hóa dân tộc được triển khai trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, ban hành nhiều chủ trương, chính sách mang tính chiến lược, toàn diện và có tính kế thừa, phát triển thông qua thông qua Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, Hội nghị Văn hóa toàn quốc; Kết luận số 65-KL/TW về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW; Kết luận số 76/KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW...

Trọng tâm là các nghị quyết của Quốc hội như Nghị quyết số 88/2019/QH14 và Nghị quyết số 120/2020/QH14 về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030.

Đây là lần đầu tiên công tác dân tộc, trong đó có lĩnh vực văn hóa, được thiết kế thành một Chương trình mục tiêu quốc gia riêng, với mục tiêu tổng thể rõ ràng, nguồn lực tập trung và cơ chế tổ chức thực hiện đồng bộ.

Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 12/NQ-CP, triển khai thực hiện Nghị quyết số 88/2019/QH14 ngày 18.11.2019 của Quốc hội về phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030; Quyết định số 1719/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình; đồng thời chỉ đạo xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn tương đối đầy đủ, từ Nghị định số 27/2022/NĐ-CP đến các thông tư của các bộ, ngành liên quan.

Bà Nguyễn Thị Hải Nhung, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam trình bày báo cáo tại Hội nghị

Trong lĩnh vực văn hóa, Bộ VHTTDL đã chủ trì triển khai Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”, đồng thời ban hành nhiều văn bản hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ, tạo cơ sở để các địa phương tổ chức thực hiện thống nhất.

Hệ thống cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện theo hướng cụ thể, đồng bộ và sát thực tiễn, góp phần hình thành hành lang pháp lý quan trọng cho công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trên phạm vi cả nước.

Thực tiễn triển khai cho thấy, các chủ trương, chính sách đã nhanh chóng đi vào cuộc sống và bước đầu phát huy hiệu quả.

Nhiều địa phương đã chủ động xây dựng kế hoạch, bố trí nguồn lực, lồng ghép với các chương trình, dự án liên quan để triển khai các nội dung của Dự án 6. Các hoạt động bảo tồn, phục dựng lễ hội truyền thống; phát triển làng văn hóa; hỗ trợ nghệ nhân; củng cố thiết chế văn hóa cơ sở… được triển khai tương đối đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm.

Đáng chú ý, cách tiếp cận “bảo tồn gắn với phát triển” từng bước được cụ thể hóa thông qua việc hình thành và nhân rộng các mô hình du lịch văn hóa cộng đồng, góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và tăng giá trị của di sản văn hóa trong đời sống đương đại.

Bên cạnh đó, việc triển khai Dự án 6 đã bước đầu định hình tư duy phát triển mới trong công tác văn hóa dân tộc. Từ phương thức bảo tồn chủ yếu mang tính gìn giữ, tĩnh tại, đã chuyển dần sang bảo tồn trong sự phát triển, gắn với khai thác hợp lý các giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Vai trò chủ thể của cộng đồng được đề cao; nhiều hoạt động bảo tồn do chính người dân, nghệ nhân dân gian và cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia thực hiện và thụ hưởng. Qua đó, không chỉ nâng cao hiệu quả bảo tồn mà còn tăng cường sự đồng thuận, gắn kết xã hội và phát huy nội lực tại chỗ.

Các đại biểu trao đổi, chia sẻ các mô hình, hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc tại địa phương

Tại Hội nghị, các đại biểu đã có nhiều tham luận chia sẻ những mô hình, kết quả thực hiện tốt tại các địa phương, đồng thời, đóng góp nhiều ý kiến quan trọng trong công tác văn hóa dân tộc thời gian tới.

Hội nghị đã tuyên dương 4 tập thể gồm Sở VHTTDL Quảng Ninh, Sở VHTTDL tỉnh Vĩnh Long, Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn (tỉnh Thanh Hóa), Trung tâm Văn hóa và Quản lý Công viên địa chất Đắk Nông, tỉnh Lâm Đồng đã có thành tích tham gia tổ chức sự kiện “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam” 19.4 tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam.

Cùng với đó, 62 già làng, trưởng bản, nghệ nhân, người có uy tín đã có thành tích trong công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc tại địa phương; 2 cán bộ quân đội và 2 cán bộ công an được tuyên dương do đã có thành tích trong công tác phối hợp cùng đồng bào dân tộc thiểu số bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Kết luận Hội nghị, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy khẳng định, công tác văn hóa dân tộc thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện.

Hệ thống cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện; các chương trình mục tiêu quốc gia đã tạo lập nền tảng pháp lý và nguồn lực tương đối đồng bộ cho triển khai thực hiện.

Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy trao Bằng khen cho các già làng, trưởng bản, nghệ nhân, người có uy tín đã có thành tích trong công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc tại địa phương

Các hoạt động bảo tồn, phục dựng lễ hội, phát triển mô hình văn hóa gắn với du lịch được tổ chức bài bản; nhiều giá trị văn hóa truyền thống được khôi phục, lan tỏa và từng bước đi vào đời sống đương đại.

Đáng chú ý, tư duy phát triển đã có chuyển biến rõ nét, từ “bảo tồn đơn thuần” sang “bảo tồn gắn với phát triển”, từng bước khai thác giá trị văn hóa để tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân.

Vai trò của cộng đồng đặc biệt là đội ngũ nghệ nhân, già làng, trưởng bản, người có uy tín ngày càng được khẳng định và phát huy.

Thứ trưởng cho biết, giai đoạn 2021-2025 là giai đoạn tạo nền; giai đoạn tới phải chuyển mạnh sang phát triển thực chất, hiệu quả và bền vững.

Đặc biệt, cần thống nhất một số quan điểm lớn: Văn hóa các dân tộc thiểu số là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển đất nước.

Lấy cộng đồng làm trung tâm, là chủ thể của bảo tồn, phát huy và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống. Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, nhất là du lịch văn hóa và kinh tế văn hóa. Đổi mới quản lý theo hướng hiện đại, đẩy mạnh chuyển đổi số.

Mục tiêu xuyên suốt là làm cho các giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc “sống trong cộng đồng, tạo ra giá trị và nuôi sống được cộng đồng”.Để đạt được điều đó, cần hoàn thiện thể chế, chính sách - đây là khâu đột phá. Thể chế phải đi trước, tháo gỡ điểm nghẽn, dẫn dắt phát triển.

Đông đảo đồng bào các dân tộc tham dự Hội nghị

Đồng thời triển khai đồng bộ Chương trình hành động của Bộ VHTTDL thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị; tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách theo hướng đồng bộ, thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn.

Tập trung xây dựng, trình cấp có thẩm quyền ban hành các cơ chế, chính sách đột phá về phát triển văn hóa, trong đó có Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam.

Đồng thời, xây dựng và hoàn thiện Nghị định về quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số; ban hành chính sách đặc thù đối với nghệ nhân dân gian, người thực hành di sản; cơ chế hỗ trợ truyền dạy văn hóa, bảo tồn các giá trị có nguy cơ mai một; tăng cường xã hội hóa, huy động các nguồn lực hợp pháp cho phát triển văn hóa.

Cùng với đó, đầu tư phải “có địa chỉ, có sản phẩm, có kết quả đo đếm được”. Do đó, cần nâng cao hiệu quả triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, đặc biệt là Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bảo đảm tập trung, trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, gắn với sản phẩm cụ thể và kết quả đầu ra rõ ràng; ưu tiên bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp gắn với xây dựng, phát triển sản phẩm du lịch đặc thù; chú trọng công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ, bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán đặc sắc của các dân tộc thiểu số.

Phát triển kinh tế văn hóa, du lịch cộng đồng để mỗi giá trị văn hóa, loại hình văn hóa truyền thống phải trở thành một sản phẩm, mỗi bản sắc phải trở thành một giá trị kinh tế.

Chương trình văn nghệ tại Hội nghị do đồng bào các dân tộc trình diễn

Kết hợp hài hòa giữa bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; gắn văn hóa với phát triển du lịch, dịch vụ, xây dựng sản phẩm đặc thù; góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, cộng đồng là chủ thể, không có cộng đồng, bảo tồn sẽ không bền vững.

Vì vậy, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở; phát huy vai trò của nghệ nhân dân gian, người có uy tín, trưởng thôn bản trong bảo tồn và truyền dạy, gìn giữ và lan tỏa văn hóa.

Một điểm nhấn nữa là đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa dân tộc. Chuyển đổi số là yêu cầu bắt buộc để bảo tồn và lan tỏa văn hóa trong thời đại mới.

Tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu về văn hóa dân tộc; đẩy mạnh số hóa các giá trị văn hóa truyền thống; ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, bảo tồn, trình diễn và quảng bá di sản văn hóa; phát triển các sản phẩm văn hóa số phục vụ nhân dân và du khách.

Quản lý phải bảo đảm: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ kết quả. Tăng cường phối hợp, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Rà soát, phân công rõ trách nhiệm, tăng cường kiểm tra, giám sát; đẩy mạnh xã hội hóa.

“Tôi đề nghị toàn ngành thống nhất cao về nhận thức và hành động, tập trung triển khai với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số phải trở thành động lực phát triển, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia; đồng thời trực tiếp nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào”, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy nói.

HUY AN