Ứng dụng khoa học, kỹ thuật nâng tầm giá trị cây sâm Cúc Phương

Cán bộ HTX sâm Cúc Phương trao đổi về quá trình sinh trưởng phát triển của cây sâm.

Hành trình khôi phục giống dược liệu quý

Với mong muốn tìm một loại cây trồng có giá trị kinh tế cao tạo sinh kế cho người dân, anh Nguyễn Đức Tuấn, huyện Nho Quan (cũ) đã trồng thử nghiệm nhiều loại cây khác nhau. Năm 2019, anh trồng thử nghiệm giống sâm Bố Chính của vùng đất Quảng Bình trên diện tích khoảng 3 ha. Tuy nhiên, cây sinh trưởng kém, thường xuyên nhiễm nấm, sâu bệnh. Trong lúc đang lúng túng bởi những nỗ lực ban đầu gần như thất bại, do cây không thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng, giá giống và vật tư cao thì chính những người dân sống quanh vùng đệm Vườn quốc gia Cúc Phương lại nhận ra loại cây được đưa về trồng có nhiều đặc điểm giống cây thuốc quý, vốn mọc tự nhiên trong rừng mà họ vẫn tìm về để bồi bổ sức khỏe.

Bà Quách Thị Thái, xã Cúc Phương cho biết: Chúng tôi đi rừng thường bắt gặp cây sâm này nên mang về sử dụng; dùng lá nấu canh, hoa tươi để hãm nước, củ thái lát, phơi khô dùng dần hoặc ngâm rượu uống. Loại sâm này đặc biệt tốt cho người bị bệnh đại tràng, bệnh mất ngủ, mỡ máu, tiểu đường…

Ứng dụng công nghệ tưới nước vòi rồng cho vùng nguyên liệu Sâm Cúc Phương tại xã Cúc Phương.

Theo lời chỉ dẫn của người dân, anh Tuấn cùng các cộng sự vào rừng Cúc Phương tìm cây giống bản địa mang về trồng thử nghiệm. Những cây sâm được đưa về trồng ngay tại vùng bìa rừng nhanh chóng phát triển. Ngay vụ thu hoạch đầu tiên, anh Tuấn đã mang sản phẩm đi kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng. Anh Nguyễn Đức Tuấn cho biết: Kết quả phân tích bước đầu cho thấy trong sâm Cúc Phương có chứa saponin (hoạt chất đặc trưng thường gặp trong nhiều loại sâm) cùng hơn 20 loại axit amin và các khoáng chất như sắt, canxi…

Toàn bộ cây sâm từ hoa, lá, cành và củ đều có thể chế biến thành các sản phẩm có ích. Sâm Cúc Phương là loài duy nhất trong hơn 20 loại sâm trồng trên lãnh thổ Việt Nam có khả năng chịu nóng, sống được ở nhiều vùng đất khác nhau và cho thu hoạch tối thiểu sau 1 năm canh tác. Đặc biệt, với hệ sinh thái đa dạng, nguồn nước suối khoáng tự nhiên cũng như thổ nhưỡng, nhiệt độ phù hợp, cây sâm không những phát triển tốt tại vùng đất này mà còn tích lũy được lượng canxi và sắt cao hơn so với cây giống, lên tới 17.000 mg/kg.

Kết quả này đã thôi thúc anh Tuấn cùng một số hộ dân liên kết thành lập HTX Sâm Cúc Phương để cùng nhau trồng, chế biến sâm theo hướng hữu cơ, đưa cây sâm Cúc Phương trở thành sản phẩm chủ lực của địa phương. Sau khoảng hai năm kiên trì cải tạo đất, nghiên cứu quy trình canh tác, HTX đã chủ động được nguồn giống và dần hình thành vùng nguyên liệu sâm Cúc Phương.

Khách tham quan, trải nghiệm vùng nguyên liệu sâm Cúc Phương.

Từ nguyên liệu tươi, cây sâm được chế biến thành bột sâm, trà sâm, rượu sâm và một số sản phẩm khác. Việc tận dụng nhiều bộ phận của cây, từ củ, hoa đến thân, lá, nâng cao giá trị gia tăng của cây sâm thay vì chỉ phụ thuộc vào sản phẩm chính là củ sâm. Năm 2023, sản phẩm Sâm Cúc Phương đạt được chứng nhận hữu cơ năm 2023. 2 sản phẩm Hoàng trà Bảo sâm và Tiến Vương sâm được cấp chứng nhận OCOP hạng 3 sao. Đây là dấu mốc quan trọng bước đầu trong quá trình đưa cây sâm bản địa trở thành hàng hóa có tên tuổi, thương hiệu trên thị trường.

Nâng tầm giá trị sâm Cúc Phương nhờ công nghệ

Không dừng lại ở thị trường trong nước, mong muốn của Hội đồng quản trị HTX là phải chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế GACP để đưa sản phẩm sâm Cúc Phương sánh vai cùng các sản phẩm nổi tiếng của Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc)… Đầu năm 2025, HTX Sâm Cúc Phương phối hợp Trung tâm Nghiên cứu Dược liệu Bắc Trung Bộ (Viện Dược liệu, Bộ Y tế) triển khai đề tài “Ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật xây dựng mô hình trồng cây dược liệu Sâm báo (Abelmoschus sagittifolius Merr) đạt tiêu chuẩn GACP theo chuỗi giá trị hàng hóa trên địa bàn huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình cũ.

Điểm đặc biệt của đề tài không chỉ dừng ở một cây dược liệu mà từ quy trình đã được nghiên cứu, kiểm chứng trên cây Sâm báo, các nhà khoa học và đơn vị sản xuất nghiên cứu khả năng tiếp nhận, điều chỉnh để phù hợp với cây sâm Cúc Phương. Đây được xem là cách tiếp cận có cơ sở khoa học, tận dụng kết quả nghiên cứu đã có để từng bước xây dựng quy trình riêng cho một nguồn dược liệu bản địa.

Ông Vũ Đức Bình, Chủ nhiệm đề tài cho biết: 5ha sâm Cúc Phương áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GACP đảm bảo các yêu cầu về kỹ thuật đất được cày bừa kỹ, sau đó rải phân hữu cơ được ủ vi sinh, làm cỏ bằng tay, nước tưới từ đầu nguồn và được chăm sóc bằng dịch trùn quế, đạm cá, vi sinh kết hợp mật mía; khi sâu bệnh phát sinh được trị từ chế phẩm sinh học tỏi, ớt... Từng công đoạn đều được ghi chép, theo dõi và kiểm soát chặt chẽ.

Bên cạnh đó, để đảm bảo cho cây sâm phát triển tốt ngay cả trong mùa hè nắng nóng, HTX đã đầu tư công nghệ tưới vòi rồng trên diện tích lớn kết hợp với tưới nhỏ giọt Ixraen để đưa nước trực tiếp đến vùng rễ với lưu lượng kiểm soát, giúp duy trì độ ẩm ổn định, hạn chế rửa trôi dinh dưỡng, giảm công lao động và tạo điều kiện cho cây phát triển đồng đều.

Với phương pháp này, hầu hết sâm đều cho củ to, bảo đảm độ tươi sạch, có hàm lượng chất dinh dưỡng cao. Sau thu hoạch, khoa học, công nghệ tiếp tục tham gia vào quá trình tạo giá trị. HTX đầu tư máy rửa, máy thái, máy sấy lạnh, máy rang đa năng, máy hút chân không và các thiết bị phục vụ chế biến. Nguyên liệu sau khi thu hái được đưa vào quy trình sơ chế, chế biến có kiểm soát, hạn chế tác động của môi trường.

Thành viên HTX sâm Cúc Phương kiểm tra hệ thống sấy lạnh nguyên liệu sâm Cúc Phương.

Công nghệ sấy lạnh có vai trò quan trọng trong việc hạn chế những biến đổi bất lợi của nguyên liệu trong quá trình làm khô, duy trì chất lượng sản phẩm và kéo dài thời gian bảo quản. Việc rửa theo dòng nước một chiều, khử khuẩn bằng tia UV và đóng gói cũng được thực hiện nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Trung bình mỗi năm, năng suất sâm tươi đạt khoảng 10 tấn/ha; giá bán củ tươi từ 250.000 đến 400.000 đồng/kg, tạo việc làm ổn định cho gần 20 lao động địa phương, thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người/tháng. Những con số này cho thấy hiệu quả bước đầu của hướng đi lấy khoa học, công nghệ làm nền tảng để phát triển dược liệu.

Ông Trần Đức Tài, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Sâm Cúc Phương, cho biết: Việc tiếp nhận và ứng dụng các quy chuẩn quốc tế đã nâng tầm giá trị cây sâm Cúc Phương. Hiện tại, chúng tôi đang tiến hành mở rộng diện tích vùng trồng và xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý bảo hộ cho sản phẩm sâm Cúc Phương khi tham gia vào thị trường quốc tế. Đây không chỉ là bước đi quan trọng nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường, mà còn góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng dược liệu bản địa.

Từ những cây sâm mọc hoang dã trong rừng, đến những cánh đồng sâm trồng theo quy trình hiện đại, những sản phẩm chất lượng cao, hữu ích với người tiêu dùng và quan trọng hơn là tư duy sản xuất của một bộ phận người dân được thay đổi từ sản xuất theo kinh nghiệm đến tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng được quy định nghiêm ngặt trong sản xuất, chế biến là minh chứng sinh động khẳng định giá trị của khoa học, công nghệ trong hành trình nâng cao giá trị cây sâm Cúc Phương, giúp cho sản phẩm có thêm cơ hội vươn xa, nâng tầm thương hiệu dược liệu Ninh Bình trên thị trường trong nước và quốc tế.

Bài và ảnh: Nguyễn Hương