Ứng dụng khoa học-công nghệ trong phòng chống thiên tai

Dự báo viên phân tích dữ liệu trên hệ thống smartmet phục vụ việc ra bản tin dự báo, cảnh báo sớm thiên tai tại Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia. (Ảnh: HOÀI LINH)

Thực tế nêu trên đòi hỏi công tác phòng chống thiên tai cần ứng dụng những công nghệ mới, hiện đại, cùng với chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn làm cơ sở nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và hỗ trợ ra quyết định phục vụ phát triển đất nước.

Năm 2025 nước ta đã phải hứng chịu những cơn bão chồng bão, mưa lớn vượt ngưỡng kỷ lục, sạt lở đất kinh hoàng xảy ra ở khắp các vùng miền… Theo Cục trưởng Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai Phạm Đức Luận, chỉ riêng trong năm 2025, thiên tai đã để lại những con số đau xót: 468 người chết và mất tích, 741 người bị thương, thiệt hại kinh tế ước tính gần 98.700 tỷ đồng. Đó không chỉ là tổn thất vật chất mà còn là những hệ lụy lâu dài đối với đời sống và sinh kế của hàng triệu người dân.

Thực tế nêu trên cho thấy việc cấp thiết hiện nay là cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ trong phòng chống thiên tai, nghiên cứu phát triển và ứng dụng các công nghệ, bảo đảm an toàn công trình hồ, đập thủy lợi, thủy điện, đê điều, phòng chống úng ngập cho các thành phố lớn và các khu dân cư. Đồng thời có các giải pháp nhằm nâng cấp, hoàn thiện, hiện đại hóa các công trình và hệ thống công trình đáp ứng yêu cầu khai thác phục vụ đa mục tiêu; quản lý khai thác công trình có sự tham gia của người dân.

Chia sẻ về vấn đề này, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, yêu cầu then chốt là chuyển từ tư duy đăng ký nhiệm vụ phân tán sang xác định và tổ chức thực hiện các bài toán lớn mang tính chiến lược trong lĩnh vực thủy lợi, tài nguyên nước, đê điều và phòng chống thiên tai, coi đây là nền tảng để hiện đại hóa quản trị, bảo đảm an ninh nguồn nước và nâng cao hiệu quả điều hành toàn ngành. Cần bắt đầu bằng đổi mới trong tư duy và cách thức đăng ký, tổ chức thực hiện nhiệm vụ khoa học.

Trong đó, cần phân định rõ giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng, từ đó xác định cụ thể mục tiêu, sản phẩm đầu ra và nhất là phải hướng tới giải quyết các “điểm nghẽn” lớn của ngành. Nhiệm vụ khoa học cần tạo ra sản phẩm có thể ứng dụng ngay trong giám sát thiên tai, cảnh báo lũ, quản lý hồ chứa và phục vụ công tác chỉ huy, điều hành. Cùng với đó, cần rà soát lại cơ chế tổ chức, bảo đảm nguồn lực và thủ tục triển khai thông suốt, thiết kế chính sách ưu đãi đủ mạnh để thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư.

Nhằm hạn chế những thiệt hại do thiên tai và tạo điều kiện thuận lợi trong công tác quản lý đê điều và phòng chống thiên tai, thời gian tới, lĩnh vực tài nguyên nước cần hoàn thiện chính sách về quản trị thông minh, chuyển đổi số, an ninh nguồn nước và hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật. Hiện đại hóa công tác điều hòa, phân phối, sử dụng nước theo hướng tiết kiệm, hiệu quả, công bằng, gắn với bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh lương thực và an ninh năng lượng. Cùng với đó là phát triển, ứng dụng các công nghệ tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, mô hình hóa và chuyển đổi số trong điều tra, quan trắc, xây dựng công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Đồng thời triển khai hạch toán tài nguyên nước, công bố chỉ số an ninh nguồn nước theo Luật Tài nguyên nước 2023 và nghiên cứu các mô hình phục hồi nguồn nước mặt, nước dưới đất bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm nghiêm trọng. Trong lĩnh vực Đê điều và Phòng chống thiên tai, cần tập trung hiện đại hóa nền tảng kỹ thuật, đưa khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu nâng cao năng lực quản trị rủi ro thiên tai, chuyển mạnh từ “ứng phó bị động” sang “phòng ngừa chủ động” dựa trên dữ liệu số.

Trọng tâm là tăng cường nghiên cứu, ứng dụng công nghệ trong quản lý, bảo vệ đê điều, hộ đê nhằm nâng cao hiệu quả tham mưu, chỉ đạo, điều hành phòng chống lũ, bão, bảo đảm an toàn hệ thống đê điều; đồng thời nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm, đánh giá rủi ro và thiệt hại do thiên tai, hỗ trợ ra quyết định nhanh, chính xác trong công tác phòng chống thiên tai các cấp.

Về lâu dài, theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, các ngành liên quan cần giải quyết triệt để các bài toán lớn. Điển hình như dự báo sớm, cảnh báo sớm về nước phải trở thành bài toán chung của toàn ngành, thay vì triển khai riêng lẻ. Mục tiêu là xây dựng hệ thống dự báo, cảnh báo tổng thể, phục vụ điều hành chủ động, giảm đến mức thấp nhất những rủi ro thiên tai. Khai thác, sử dụng hiệu quả hệ thống thủy lợi, hồ chứa. Các đơn vị quản lý công trình cần phối hợp nâng cao hiệu quả vận hành, hiện đại hóa hệ thống, sử dụng nước tiết kiệm và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó là nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới, vật liệu mới thân thiện môi trường; xây dựng cơ sở dữ liệu ngành gắn với chuyển đổi số, với mục tiêu cuối cùng là đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng ra quyết định. Ngoài các định hướng chiến lược, cần tiếp tục tập trung giải quyết các vấn đề bức xúc như ô nhiễm nguồn nước, phục hồi các dòng sông, nâng cao mực nước ngầm,… nhưng phải đặt trong tổng thể các bài toán lớn, có sự tham gia đồng bộ của nhiều đơn vị.

Chỉ khi các đơn vị cùng tham gia giải quyết một mục tiêu chung, có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, viện, trường và đội ngũ chuyên gia, ngành mới có thể tạo ra những kết quả đủ tầm, khắc phục tình trạng chồng chéo, manh mún và nâng cao hiệu quả quản trị trong giai đoạn tới, giúp giảm thiệt hại do thiên tai, góp phần phát triển đất nước.

TIẾN ĐẠT