Ukraine đang trở thành 'phao cứu sinh' quân sự cho Vùng Vịnh?

Theo chuyên trang phân tích Geopolitical Monitor, Ukraine - quốc gia nhiều năm phụ thuộc viện trợ quân sự phương Tây - lại trở thành bên cung cấp các giải pháp chống UAV thực chiến cho nhiều đối tác tại Trung Đông.

Diễn biến này phản ánh sự dịch chuyển đáng chú ý trong cán cân năng lực quân sự của liên minh phương Tây, đồng thời cho thấy kinh nghiệm thực chiến đang trở thành một loại tài sản chiến lược có giá trị ngày càng lớn.

Bài toán chi phí

Tháng 3 vừa qua, Ukraine chính thức trở thành nhà cung cấp giải pháp chống UAV cho khu vực Vùng Vịnh trước các làn sóng tấn công từ Iran.

Các thỏa thuận quân sự kéo dài 10 năm với Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Qatar và Saudi Arabia không chỉ mở ra một thị trường mới cho Kiev mà còn phản ánh một sự thay đổi đáng chú ý trong cấu trúc hợp tác an ninh, khi một quốc gia nhiều năm phụ thuộc viện trợ quân sự bắt đầu chia sẻ năng lực trong lĩnh vực phòng thủ chống UAV.

Sự dịch chuyển này trước hết xuất phát từ bài toán chi phí. Một chiếc UAV Shahed của Iran chỉ có giá khoảng 35.000 USD để sản xuất ở quy mô công nghiệp, trong khi một tên lửa Patriot trị giá khoảng 4 triệu USD và Hệ thống phòng thủ khu vực tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) lên tới 12,7 triệu USD.

Chỉ trong ba ngày đầu xung đột, Mỹ và các nước Vùng Vịnh đã sử dụng hơn 800 tên lửa đánh chặn các loại để đối phó các đợt tấn công bằng UAV giá rẻ - tốc độ tiêu hao vượt quá khả năng bổ sung của cả kho dự trữ lẫn dây chuyền sản xuất.

Đối mặt với thách thức tương tự từ nhiều năm trước, Ukraine buộc phải tìm kiếm giải pháp có chi phí thấp hơn. Để bảo vệ bầu trời trước các đợt tấn công bằng UAV Shahed mà không làm cạn kiệt kho tên lửa phương Tây, Kiev phát triển lớp UAV đánh chặn cỡ nhỏ có giá từ 800-3.000 USD mỗi chiếc.

Theo phía Ukraine, riêng trong tháng 2, hệ thống này đã bắn hạ hơn 70% số Shahed xâm nhập bầu trời Kiev, qua đó giúp bảo toàn các tổ hợp Patriot để đối phó tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo.

Hiện tại, Ukraine là quốc gia duy nhất làm chủ và vận hành mô hình này ở quy mô công nghiệp. Với dây chuyền sản xuất đạt ít nhất 2.000 UAV đánh chặn mỗi ngày từ ngành công nghiệp quốc phòng trong nước,

Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết Kiev có thể dành khoảng 1.000 chiếc mỗi ngày để cung ứng cho đối tác sau khi đáp ứng nhu cầu phòng thủ trong nước.

Trong bối cảnh các hệ thống phòng không truyền thống phải đối mặt với bài toán chi phí ngày càng lớn, mô hình của Ukraine được xem là một cách tiếp cận mới nhằm giảm phụ thuộc vào các tên lửa đánh chặn đắt tiền và nâng cao khả năng duy trì năng lực phòng thủ trước các cuộc tấn công bằng UAV quy mô lớn.

Lợi thế không dễ sao chép

Điểm khác biệt trong năng lực chống UAV của Ukraine không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở kinh nghiệm tích lũy từ thực chiến. Các biến thể Shahed liên tục thay đổi quỹ đạo bay, vật liệu chế tạo cũng như phương thức tác chiến điện tử, khiến các biện pháp đối phó phải được điều chỉnh thường xuyên.

Trong khi nhiều hệ thống được phát triển dựa trên thử nghiệm hoặc diễn tập, Ukraine liên tục cập nhật chiến thuật từ hơn 1.000 ngày đối đầu với chính dòng UAV hiện đang gây sức ép lên Vùng Vịnh.

Ukraine bắt đầu chuyển giao năng lực này trong bối cảnh giao tranh với Nga vẫn diễn ra quyết liệt. Chiến dịch không kích của Moscow tiếp tục gia tăng cường độ trong năm 2026.

Theo báo The New York Times, riêng tháng 2, Nga đã phóng khoảng 5.000 UAV vào Ukraine, trong đó khoảng 87% bị đánh chặn. Trong bối cảnh đó, Kiev cho biết chỉ xuất khẩu phần năng lực dư thừa sau khi đã đáp ứng nhu cầu phòng thủ trong nước.

Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm đối phó các đợt tấn công liên tục được xem là yếu tố tạo nên lợi thế của Ukraine. UAE, Qatar hay Saudi Arabia có thể đầu tư để mua UAV, dây chuyền sản xuất hoặc bản quyền thiết kế, nhưng kinh nghiệm vận hành và điều chỉnh hệ thống phòng thủ trong điều kiện thực chiến là yếu tố khó có thể hình thành trong thời gian ngắn.

Vì vậy, cùng với khí tài, Ukraine còn cử 228 chuyên gia chống UAV sang hỗ trợ các đối tác tại Vùng Vịnh trong việc xây dựng hệ thống cảm biến, tổ chức mạng lưới đánh chặn và tối ưu hóa việc sử dụng các loại tên lửa phòng không.

Năng lực này cũng thu hút sự quan tâm của Mỹ. Việc Lầu Năm Góc đàm phán mua UAV đánh chặn của Ukraine cho thấy Kiev đang từng bước chuyển từ vị thế chủ yếu tiếp nhận viện trợ sang chia sẻ một số năng lực quân sự với các đối tác, phản ánh sự thay đổi nhất định trong quan hệ hợp tác quốc phòng giữa các bên.

Khi kinh nghiệm trở thành tài sản

Sự đảo chiều này không chỉ xuất phát từ nhu cầu trước mắt của Vùng Vịnh mà còn phản ánh những thay đổi trong cấu trúc an ninh phương Tây.

Trật tự hậu năm 1945 được định hình trên cơ sở Mỹ cung cấp "chiếc ô" an ninh và các năng lực quân sự cốt lõi, còn các đồng minh chia sẻ gánh nặng tài chính và lực lượng. Ukraine đứng ngoài cấu trúc đó.

Nước này không được bảo vệ bởi Điều 5 của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đồng thời từng từ bỏ kho vũ khí hạt nhân lớn thứ ba thế giới theo Bản ghi nhớ Budapest năm 1994 để đổi lấy các cam kết an ninh vốn không thể ngăn chặn các biến cố năm 2014 và 2022.

Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây cho thấy kinh nghiệm mà Ukraine tích lũy từ thực chiến đang trở thành một dạng năng lực mà nhiều quốc gia có nền công nghiệp quốc phòng phát triển cũng chưa thể nhanh chóng tạo dựng. Điều đó thúc đẩy nhiều nước châu Âu tăng cường hợp tác với Kiev trong lĩnh vực chống UAV, từ huấn luyện quân sự đến hợp tác sản xuất.

Kiev cũng đang tận dụng lợi thế này để đổi lấy những năng lực mà họ còn thiếu. Thay vì chỉ tiếp tục nhận viện trợ, Ukraine hướng tới trao đổi các giải pháp chống UAV giá rẻ lấy những hệ thống phòng không hiện đại, đặc biệt là Patriot. Tuyên bố của Tổng thống Donald Trump tại Hội nghị thượng đỉnh NATO hồi tháng 7 về việc Washington cấp phép để Ukraine sản xuất tên lửa Patriot được xem là bước tiến đáng chú ý theo hướng này.

Điều đáng chú ý hơn là tác động đối với cấu trúc an ninh quốc tế. Nếu trước đây sức mạnh quân sự chủ yếu được đánh giá qua quy mô nền kinh tế, ngân sách quốc phòng hay năng lực sản xuất công nghiệp, thì các cuộc xung đột hiện đại đang cho thấy kinh nghiệm thực chiến cũng trở thành một nguồn lực chiến lược. Đây là loại năng lực khó có thể rút ngắn bằng đầu tư hay nghiên cứu đơn thuần.

Diễn biến tại Vùng Vịnh vì thế không chỉ phản ánh nhu cầu cấp bách về các giải pháp chống UAV mà còn cho thấy cách các quốc gia đang đánh giá lại giá trị của năng lực quân sự.

Với Ukraine, kinh nghiệm tích lũy từ thực chiến đã trở thành một lợi thế giúp nước này mở rộng hợp tác quốc phòng, tiếp cận công nghệ và gia tăng vị thế trong quan hệ với các đối tác. Đây có lẽ là thay đổi đáng chú ý nhất mà các cuộc xung đột hiện đại mang lại đối với cấu trúc an ninh toàn cầu.

Bảo Minh