Từ 'Thanh xuân gửi lại' đến những 'Hồ sơ Chứng tích chiến tranh' được trao gửi niềm tin

Sáng 17/7/2026, tại Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, không gian trưng bày “Thanh xuân gửi lại” được khai mạc nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026). GS.TS. Stephen F. Maxner và PGS.TS. Alex-Thái Đình Võ – hai Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU–VWAI đã tham dự sự kiện giàu ý nghĩa này.

1- Những tuổi thanh xuân đã hóa thành lịch sử

Với hơn 100 tài liệu, hình ảnh, trong đó có nhiều tài liệu lưu trữ gốc do Trung tâm Lưu trữ quốc gia III quản lý, trưng bày tái hiện hành trình của lớp cán bộ đi B từ sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954. Đó là hành trình của một thế hệ đã sẵn sàng gác lại học tập, công việc, gia đình và những dự định riêng tư để lên đường thực hiện sứ mệnh lịch sử, thống nhất đất nước.

Những học bạ, lá thư, trang nhật ký, bức ảnh gia đình và kỷ vật đời thường được lưu giữ qua thời gian đã kể lại câu chuyện chiến tranh bằng một ngôn ngữ đặc biệt: ngôn ngữ của ký ức con người. Mỗi hiện vật tuy nhỏ bé nhưng chứa đựng phía sau là một cuộc đời, một lời hẹn, một ước mơ và đôi khi là cả một tuổi thanh xuân mãi mãi không trở về.

Các đại biểu tham dự sự kiện tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia 3, Cục Văn thư lưu trữ Nhà nước.

Qua các tài liệu được giới thiệu, công chúng có thêm cơ hội hiểu về cuộc sống, lý tưởng và sự cống hiến của những cán bộ đi B tiêu biểu như Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Quang Nghị, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Hoàng Việt, Lư Nhất Vũ, Đặng Thùy Trâm, Ca Văn Thỉnh, Ca Lê Hiến – Lê Anh Xuân cùng nhiều gương mặt khác.

Đặc biệt, lễ khai mạc có sự tham dự của hơn 40 cán bộ đi B từng hoạt động trên các lĩnh vực y tế, văn hóa, giáo dục và tài chính. Cuộc hội ngộ sau nhiều thập niên không chỉ là dịp để những người trong cuộc ôn lại ký ức của một thời tuổi trẻ mà còn giúp thế hệ hôm nay được lắng nghe lịch sử từ chính những nhân chứng đã sống, chiến đấu và cống hiến.

“Thanh xuân gửi lại” vì thế không đơn thuần là tên gọi của một cuộc trưng bày. Đó còn là thông điệp về sự tiếp nối giữa các thế hệ. Những người đi trước đã gửi lại tuổi trẻ của mình trong từng trang hồ sơ, từng kỷ vật và từng miền đất chiến trường. Trách nhiệm của hôm nay là gìn giữ, giải mã, trao trả những ký ức ấy cho nhân dân, cho thân nhân và cho lịch sử.

Sự kiện đồng thời giới thiệu những nỗ lực bền bỉ của ngành lưu trữ trong việc bảo quản, phát huy giá trị và trao trả hồ sơ, kỷ vật cho các cán bộ đi B hoặc thân nhân của họ. Mỗi hồ sơ tìm được đúng chủ nhân, mỗi kỷ vật trở về với gia đình đều là một hành động tri ân thiết thực, góp phần lan tỏa truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm đối với Tổ quốc trong thế hệ trẻ.

2- Hơn 50 hồ sơ được chuyển giao vì một mục tiêu nhân văn

Cũng trong ngày 17/7/2026, tại Cục Đối ngoại, Bộ Quốc phòng, đại diện Đại sứ quán Hoa Kỳ, Tùy viên Quốc phòng Daniel Romans; Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson thuộc Đại học Công nghệ Texas; cùng Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh”, gồm GS.TS. Stephen F. Maxner, PGS.TS. Alex-Thái Đình Võ và Luật sư Tạ Thu Phong, đã có buổi gặp gỡ, làm việc với lãnh đạo Ban Chỉ đạo Quốc gia 515.

Tại buổi làm việc, đoàn công tác đã chuyển giao hơn 50 hồ sơ nghiên cứu lịch sử, hồ sơ kỷ vật và các nguồn cơ sở dữ liệu được xây dựng trong khuôn khổ Dự án TTU–VWAI.

Đây là kết quả của quá trình thu thập, phân loại, dịch thuật, đối chiếu và nghiên cứu các nguồn tài liệu chiến tranh đang được lưu trữ tại Hoa Kỳ; đồng thời kết hợp với thông tin từ phía Việt Nam, ký ức nhân chứng, lịch sử truyền khẩu, bản đồ quân sự và kết quả khảo sát thực địa.

Chuyển giao Hồ sơ tư liệu cho Ban Chỉ đạo Quốc gia 515.

Các hồ sơ được chuyển giao nhằm hỗ trợ “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập, xác minh thông tin liệt sĩ; góp phần phục dựng danh phận những người còn mất tin, mất tích và mang lại thêm hy vọng, sự an ủi cho thân nhân các gia đình sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi.

Như vậy, chỉ sau hơn sáu tháng hoạt động với khối lượng công việc rất lớn, Dự án TTU–VWAI đã chính thức hoàn thành và chuyển giao đợt báo cáo nghiên cứu đầu tiên theo yêu cầu của Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 của Việt Nam.

Ý nghĩa của cuộc chuyển giao không chỉ nằm ở số lượng hồ sơ. Phía sau từng trang tài liệu là số phận của những con người đã đi qua chiến tranh; là những người mẹ, người vợ, người con và người đồng đội vẫn đang chờ một thông tin chính xác; là câu hỏi chưa được trả lời về nơi một người lính đã chiến đấu, hy sinh hoặc được an táng ban đầu.

Một tọa độ trên bản đồ, một cái tên viết vội trong sổ tay, một lá thư chưa kịp gửi, một danh sách quân nhân hay một biên bản thu giữ tài liệu đều có thể trở thành đầu mối quan trọng. Khi được đặt trong một hệ thống dữ liệu khoa học và đối chiếu bằng nhiều nguồn độc lập, những chi tiết tưởng như rời rạc ấy có thể mở ra con đường dẫn tới danh tính của một người đã khuất.

3- Sức mạnh phía sau những bộ hồ sơ

Chia sẻ sau buổi làm việc, PGS.TS. Alex-Thái Đình Võ cho biết: Đây không chỉ là một buổi chuyển giao tài liệu mà còn là cuộc trao đổi thẳng thắn, cởi mở giữa hai bên về phương thức phối hợp trong thời gian tới. Các bên cùng nhìn nhận những nội dung còn cần hoàn thiện, lắng nghe nhu cầu từ phía Việt Nam và tìm kiếm giải pháp để hoạt động hợp tác ngày càng thực chất, hiệu quả, phục vụ tốt hơn mục tiêu nhân đạo chung.

Điều được đội ngũ Dự án cảm nhận rõ nhất là những nỗ lực của TTU–VWAI đã được nhìn thấy và ghi nhận. Tuy nhiên, niềm tự hào không chỉ nằm ở hơn 50 bộ hồ sơ được chuyển giao, mà trước hết thuộc về những con người âm thầm đứng phía sau mỗi kết quả nghiên cứu.

Trong hơn một tháng cao điểm vừa qua, từ nhóm Nghiên cứu, Gắn kết cộng đồng và Lịch sử truyền khẩu, GIS/Mapping, Biên tập, Truyền thông đến các thành viên phụ trách hành chính, điều phối, dịch thuật và khảo sát thực địa, mỗi người đều bền bỉ đảm nhận một phần công việc.

Có những đêm làm việc đến khuya, những ngày cuối tuần không nghỉ, những chuyến công tác nối tiếp nhau. Có báo cáo phải chỉnh sửa nhiều lần chỉ để một tên người, tên đất, phiên hiệu đơn vị hay tọa độ chiến trường được chính xác hơn. Những đóng góp ấy có thể không xuất hiện trên trang bìa của báo cáo, nhưng chính sự cẩn trọng và tận tụy đã làm nên giá trị của từng sản phẩm được chuyển giao.

Truyền hình Quốc phòng Việt Nam đưa tin về sự kiện TTU-VWAI chuyển giao Hố sơ...

Mỗi thành viên có thể chỉ nhìn thấy phần việc của mình. Nhưng khi những mảnh ghép ấy được kết nối, Dự án đã hình thành một khối lượng nghiên cứu mà ngay cả một số đối tác ban đầu cũng không nghĩ có thể hoàn thành trong khoảng thời gian ngắn như vậy.

Trong các buổi làm việc gần đây, đại diện Đại sứ quán và Lãnh sự quán Hoa Kỳ đã ghi nhận những kết quả mà tập thể TTU–VWAI đạt được. Theo đánh giá từ phía đối tác, khối lượng công việc hoàn thành trong sáu tháng đầu tiên đã vượt xa kỳ vọng khi Dự án bắt đầu. Đó không phải là lời khen dành cho riêng một cá nhân, mà là sự ghi nhận đối với tinh thần trách nhiệm của cả tập thể.

Điều khiến những người điều hành Dự án xúc động hơn cả là có những thành viên chủ động bày tỏ nguyện vọng tiếp tục đồng hành ngay cả khi không còn thù lao. Ban đầu, Ban Điều hành không muốn các bạn phải hy sinh thêm thời gian, ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống riêng. Nhưng rồi, chính sự tự nguyện ấy đã cho thấy điều giữ một tập thể ở lại bên nhau không phải lúc nào cũng là công việc hay thu nhập, mà nhiều khi là niềm tin vào ý nghĩa của con đường mình đang đi.

Trong Tháng Bảy tri ân và thời gian cao điểm của “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, công việc của các thành viên TTU–VWAI càng trở nên khẩn trương, nặng nề nhưng cũng thiêng liêng hơn. Mỗi hồ sơ được hoàn thiện không chỉ là một sản phẩm nghiên cứu. Đó còn là một nén tâm hương gửi tới những người đã ngã xuống, một lời chia sẻ với những gia đình vẫn mòn mỏi chờ mong và một cam kết rằng những người còn mất tin, mất tích sẽ không bị lịch sử lãng quên.

Từ không gian “Thanh xuân gửi lại” đến buổi chuyển giao hơn 50 hồ sơ nghiên cứu trong cùng một ngày là sự tiếp nối đầy ý nghĩa. Một bên lưu giữ ký ức của thế hệ đã hiến dâng tuổi trẻ cho đất nước; một bên nỗ lực giải mã những dấu tích còn khuất lấp để tìm lại tên tuổi, danh phận và nơi nằm lại của những người đã không trở về. Hai công việc ấy gặp nhau ở một điểm chung: lòng biết ơn và trách nhiệm với quá khứ.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình khắc phục hậu quả chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Còn một người chưa được xác định danh tính, còn một gia đình chưa biết nơi người thân nằm lại, thì công việc kiếm tìm vẫn cần được tiếp tục bằng khoa học, bằng hợp tác, bằng sự bền bỉ và trên hết là bằng tình người.

Hơn 50 hồ sơ được chuyển giao lần này mới chỉ là một dấu mốc khởi đầu. Nhưng từ dấu mốc ấy, niềm tin tiếp tục được thắp lên: bằng sự chung tay của các cơ quan Việt Nam, các đối tác Hoa Kỳ, giới nghiên cứu, cộng đồng và thân nhân các gia đình, sẽ có thêm nhiều tên tuổi được trả lại, nhiều số phận được sáng tỏ và nhiều người con của đất nước tìm được đường trở về trong ký ức của quê hương.

Hà Nội, 18/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)

Đặng Vương Hưng