Từ thân lanh đến tấm vải: Hành trình gìn giữ hồn văn hóa người Mông

Thân lanh xanh mướt, tưởng chỉ là một loại cây quen thuộc trên nương, nhưng qua đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ, chúng trải qua một hành trình dài để trở thành những tấm vải mang theo hồn cốt của dân tộc Mông.

Với người Mông, cây lanh không chỉ là nguyên liệu dệt vải mà còn gắn bó với đời sống từ bao đời nay. Từ quần áo mặc hằng ngày, váy áo trong những dịp lễ hội đến những bộ trang phục cưới truyền thống đều được tạo nên từ những sợi lanh do chính người phụ nữ trong gia đình làm ra.

Sau khi thu hoạch, những bó lanh được bó gọn, mang về phơi dưới nắng cho thân cây se lại. Công đoạn này tưởng đơn giản nhưng quyết định chất lượng của sợi lanh sau này. Lanh không được phơi quá khô để tránh giòn gãy, cũng không được ẩm khiến sợi bị mốc. Người Mông chỉ cần nhìn màu thân cây hay dùng tay bẻ nhẹ đã biết khi nào lanh đạt độ vừa đủ.

Khi lanh khô, người phụ nữ bắt đầu tước lấy lớp vỏ bên ngoài - nơi chứa những sợi xơ dài và dai nhất. Những dải xơ ấy tiếp tục được ngâm nước, giã mềm rồi tước thành từng sợi nhỏ. Công việc lặp đi lặp lại hàng chục lần, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay dẻo dai. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến sợi bị đứt hoặc không đều, ảnh hưởng đến cả tấm vải.

Những sợi lanh sau khi xử lý được nối lại bằng tay, rồi cuốn thành từng con suốt. Người Mông gần như không để lộ mối nối. Từ những sợi mảnh tưởng chừng mong manh, họ xe thành cuộn chỉ dài hàng trăm mét bằng kỹ thuật đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Khi con suốt đã đầy, khung cửi lại bắt đầu cất lên những nhịp gõ đều đặn. Tiếng thoi đưa lách cách vang lên trong căn nhà gỗ, hòa cùng tiếng trẻ con nô đùa và tiếng gió thổi qua sườn núi. Người phụ nữ ngồi hàng giờ bên khung cửi, từng sợi dọc, sợi ngang dần đan cài để tạo nên tấm vải lanh trắng ngà, bền chắc và mộc mạc.

Nhưng hành trình của cây lanh vẫn chưa kết thúc.

Những tấm vải sau khi dệt tiếp tục được giặt, luộc, phơi và dùng đá nhẵn chà đi chà lại nhiều lần để bề mặt trở nên mềm, bóng và mịn hơn. Chỉ khi ấy, tấm vải mới đủ điều kiện bước vào công đoạn được xem là tinh hoa của nghề thủ công người Mông - vẽ sáp ong.

Một nồi sáp ong được đun nóng trên bếp lửa. Người phụ nữ cầm chiếc bút vẽ bằng đồng nhỏ xíu, chấm vào sáp rồi nhẹ nhàng đưa từng nét lên nền vải trắng. Không có bản phác thảo, cũng chẳng có thước kẻ, mọi họa tiết đều được ghi nhớ trong trí óc và tạo nên bằng kinh nghiệm tích lũy từ thuở còn bé.

Từng đường xoắn ốc, hình lá, hình núi, dòng nước hay những ô vuông nhỏ dần hiện lên. Mỗi hoa văn đều mang một ý nghĩa riêng, phản ánh thiên nhiên, tín ngưỡng và quan niệm về cuộc sống của người Mông.

Khi lớp sáp đã khô, tấm vải được nhuộm chàm nhiều lần. Màu chàm ngấm dần vào từng thớ vải nhưng không bám vào phần đã phủ sáp. Sau khi đun nước nóng để lớp sáp tan ra, những hoa văn trắng nổi bật trên nền xanh thẫm mới hiện rõ, tạo nên vẻ đẹp đặc trưng không thể nhầm lẫn của thổ cẩm Mông.

Điều đáng quý là giữa nhịp sống hiện đại, ở nhiều bản làng vùng cao Tuyên Quang, những người phụ nữ Mông vẫn kiên trì giữ gìn trọn vẹn quy trình làm lanh truyền thống. Từ gieo trồng, thu hoạch, se sợi, dệt vải đến vẽ sáp ong, mỗi công đoạn đều được thực hiện thủ công bằng sự tỉ mỉ và lòng yêu nghề.

Một tấm vải lanh hoàn chỉnh có thể mất hàng tháng, thậm chí nửa năm để hoàn thành. Nhưng đổi lại, đó không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là nơi lưu giữ ký ức của bản làng, tri thức dân gian và bản sắc văn hóa đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giữa dòng chảy của thời gian, từng nhịp khung cửi vẫn đều đặn vang lên. Từ những thân lanh mộc mạc trên nương, người Mông vẫn lặng lẽ dệt nên không chỉ những tấm vải, mà còn dệt nên câu chuyện về một di sản văn hóa đang được gìn giữ bằng chính đôi bàn tay của mình.

GIANG NGỌC