Từ nhà báo đến nghị trường, chung một sứ mệnh phụng sự nhân dân

Báo chí là "tấm gương" soi chiếu chính sách từ thực tiễn

Thưa ông, trong quá trình hoàn thiện thể chế, cải cách pháp luật và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, theo ông, báo chí cách mạng đang giữ vai trò đặc biệt như thế nào đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện nay?

TS Vũ Văn Tiến: Vai trò đặc biệt của báo chí cách mạng trước hết nằm ở khả năng kết nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân; giữa chính sách với thực tiễn thi hành.

TS Vũ Văn Tiến, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được xây dựng trên nền tảng thể chế đầy đủ, đồng bộ, nhưng quan trọng hơn là pháp luật phải thực sự đi vào cuộc sống, được người dân hiểu đúng, đồng thuận và giám sát quá trình thực thi. Ở phương diện đó, báo chí giống như một "tấm gương" giúp chính sách được soi chiếu từ đời sống, để cơ quan quản lý nhìn rõ hơn những điểm nghẽn, khoảng trống hoặc những quy định chưa thực sự khả thi.

Bên cạnh đó, báo chí còn giữ vai trò rất quan trọng trong giám sát quyền lực, đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; bảo vệ công lý cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Nhiều vụ việc sau khi báo chí phát hiện đã giúp cơ quan chức năng vào cuộc, xử lý sai phạm, tháo gỡ bất cập và hoàn thiện chính sách. Đó là đóng góp rất thiết thực cho quá trình xây dựng nền quản trị công khai, minh bạch và hiệu quả.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi thể chế tiếp tục được xác định là đột phá chiến lược, báo chí càng phải phát huy vai trò đồng hành, phản biện, giám sát và kiến tạo phát triển.

Không để phản ánh của báo chí rơi vào "im lặng"

Báo chí được xem là kênh giám sát xã hội hiệu quả, nhưng thực tế không ít vụ việc phản ánh nhiều lần vẫn chuyển biến chậm. Theo ông, cần làm gì để tiếng nói từ báo chí thực sự được tiếp thu và xử lý đến cùng?

TS Vũ Văn Tiến: Báo chí đã và đang là một kênh giám sát xã hội rất quan trọng. Nhưng để tạo ra chuyển biến thực chất thì không thể chỉ dừng lại ở việc báo chí phát hiện vấn đề, trong khi cơ quan chức năng tiếp thu hay xử lý đến đâu lại thiếu cơ chế theo dõi rõ ràng.

Theo tôi, trước hết cần thiết lập cơ chế phản hồi bắt buộc, công khai và minh bạch đối với những nội dung báo chí phản ánh có căn cứ, liên quan trực tiếp tới lợi ích cộng đồng hoặc dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Khi báo chí nêu vấn đề, cơ quan có thẩm quyền phải có trách nhiệm kiểm tra, xác minh, phản hồi rõ ràng nội dung nào đúng, hướng xử lý ra sao, thời hạn thế nào và trách nhiệm thuộc về ai.

Không nên để tình trạng im lặng, né tránh hoặc chỉ xử lý tình huống truyền thông mà không giải quyết tận gốc vấn đề.

Bên cạnh đó, cần coi những kiến nghị xác đáng từ báo chí là nguồn thông tin đầu vào quan trọng trong hoạt động quản lý Nhà nước, xây dựng chính sách, thanh tra, kiểm tra và phòng chống tham nhũng, tiêu cực.

Quan trọng hơn là phải tăng cường phối hợp giữa báo chí với Quốc hội, Hội đồng Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc cùng các cơ quan giám sát để phản ánh của báo chí không bị đơn độc mà được tiếp nối bằng trách nhiệm thể chế.

Nghề báo dạy tôi bài học lớn về sự kiên trì

Thưa ông, nhiều năm làm phóng viên điều tra giúp ông tiếp cận trực tiếp với nhiều vấn đề nóng của đời sống. Khi trở thành đại biểu Quốc hội, những trải nghiệm ấy hỗ trợ ông như thế nào trong hoạt động giám sát và xây dựng chính sách?

TS Vũ Văn Tiến: Những năm tháng làm báo, đặc biệt là phóng viên điều tra, cho tôi vốn sống rất quý giá.

Đó không chỉ là kỹ năng thu thập thông tin, kiểm chứng tài liệu, tiếp cận nhân chứng hay lần tìm bản chất vụ việc, mà sâu xa hơn là hình thành thói quen nhìn chính sách từ thực tiễn đời sống, nhìn quản lý Nhà nước từ tác động thực tế đối với người dân.

Trước khi trở thành đại biểu Quốc hội, TS Vũ Văn Tiến đã có nhiều năm làm báo, từng giữ nhiều vị trí quản lý và đảm nhiệm cương vị Phó tổng biên tập Báo Xây dựng.

Trong nghề báo, mỗi vấn đề đều phải được tiếp cận qua nhiều lớp thông tin khác nhau, từ hồ sơ, hiện trường, nhân chứng cho tới phản hồi của cơ quan chức năng. Chính quá trình đó giúp người làm báo rèn sự thận trọng với từng chi tiết và luôn đặt câu hỏi trước những điểm chưa hợp lý.

Với tôi, đây là hành trang rất quan trọng khi bước vào hoạt động nghị trường.

Những trải nghiệm ấy cũng giúp tôi luôn nhắc mình rằng hoạt động lập pháp không được xa rời thực tiễn. Chính sách không chỉ đúng về mục tiêu mà còn phải khả thi, giảm khó khăn cho người dân và tạo động lực phát triển.

Điều quý nhất nghề báo mang lại cho tôi chính là sự kiên trì theo đuổi vấn đề. Giám sát của đại biểu Quốc hội cũng vậy, phải theo đến cùng, có kết quả và rõ trách nhiệm.

Báo chí giúp phát hiện sớm những điểm nghẽn của pháp luật

Từ góc nhìn của một người từng làm phóng viên điều tra, ông đánh giá như thế nào về vai trò của báo chí trong phát hiện bất cập pháp luật và giám sát thực thi pháp luật hiện nay?

TS Vũ Văn Tiến: Tôi đánh giá rất cao vai trò của báo chí trong phát hiện bất cập pháp luật cũng như giám sát quá trình thực thi.

Pháp luật dù được xây dựng công phu đến đâu vẫn có thể phát sinh những vấn đề mới khi đi vào đời sống. Với lợi thế bám sát thực tiễn, tiếp xúc thường xuyên với người dân và doanh nghiệp, báo chí có khả năng phát hiện rất nhanh những tồn tại và điểm nghẽn thể chế.

Theo kinh nghiệm của tôi, giá trị lớn nhất của một tác phẩm báo chí không chỉ nằm ở việc phản ánh hiện tượng mà còn phải chỉ ra bản chất, nguyên nhân, hệ quả và gợi mở hướng xử lý.

Một bài điều tra tốt có thể cho thấy kẽ hở pháp luật, sự chồng chéo trong quản lý hoặc khoảng cách giữa chính sách và thực thi. Đây là nguồn thông tin rất hữu ích cho hoạt động giám sát và xây dựng chính sách.

Từ trải nghiệm của mình, ông nhìn nhận thế nào về điểm chung giữa vai trò nhà báo và đại biểu Quốc hội?

TS Vũ Văn Tiến: Theo tôi, nhà báo và đại biểu Quốc hội có vị trí pháp lý khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm rất căn bản, đó là đều phải bắt đầu từ thực tiễn và vì Nhân dân.

Nhà báo lắng nghe đời sống để phát hiện vấn đề, phản ánh sự thật. Đại biểu Quốc hội lắng nghe cử tri để tham gia xây dựng pháp luật và giám sát bộ máy Nhà nước.

Điểm gặp gỡ thứ hai là trách nhiệm phản ánh trung thực. Cả hai đều cần dữ liệu, chứng cứ, sự kiểm chứng và bản lĩnh để nói đúng, nói trúng và nói có trách nhiệm.

Điểm gặp gỡ thứ ba là tinh thần dấn thân. Nhà báo dấn thân để tìm ra sự thật, còn đại biểu Quốc hội phải dám theo đuổi đến cùng những vấn đề dân sinh bức xúc.

Trân trọng cảm ơn ông!

Kim Thoa