Từ lòng đất đến phòng xử án

Cũng có những trường hợp sai phạm xuất phát từ việc không tuân thủ các quy định trong quá trình khai thác, quản lý sản lượng, nguồn gốc khoáng sản hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Hai nhóm tình huống này có thể dẫn đến những hệ quả pháp lý khác nhau. Vì vậy, việc phân định rõ nguyên nhân, mức độ và trách nhiệm của từng chủ thể có ý nghĩa quan trọng, tránh tình trạng hình sự hóa những sai sót hành chính, kinh tế, kỹ thuật nhưng cũng không bỏ lọt những hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng.

Khi “ngôn ngữ của lòng đất” không hoàn toàn giống số liệu trên giấy

Khác với nhiều loại tài sản có thể cân, đong, kiểm đếm trực tiếp, khoáng sản tồn tại trong những thân quặng có cấu trúc phức tạp. Trữ lượng, chất lượng, chiều dày, thành phần và khả năng thu hồi có thể thay đổi theo từng khu vực, từng địa tầng.

Hồ sơ thăm dò phản ánh kết quả từ các công trình khoan, lấy mẫu và phương pháp tính toán tại một thời điểm nhất định. Khi bước vào khai thác, doanh nghiệp lại phải đối diện với thực địa: thân khoáng biến đổi, lớp kẹp xuất hiện, hàm lượng khoáng sản không đồng đều.

Trong các vụ việc liên quan đến khoáng sản, kết luận giám định thường giữ vai trò quan trọng (Ảnh minh hoạ).

Một vấn đề dễ phát sinh tranh chấp là đất đá thải, quặng đuôi và vật liệu bóc tầng. Dưới góc nhìn kỹ thuật, đó có thể là vật liệu cần xử lý; nhưng dưới góc nhìn pháp lý, một phần trong số đó có thể liên quan đến tài nguyên cần được quản lý, cấp phép và kê khai theo quy định.

Điều này không có nghĩa mọi sai lệch đều có thể được giải thích bằng “lỗi kỹ thuật”. Câu hỏi quan trọng trước khi xem xét trách nhiệm là: sự chênh lệch số liệu bắt nguồn từ sai số khách quan hay từ hành vi có chủ ý?

Rủi ro khách quan thường chỉ là điểm khởi đầu. Việc nó trở thành một vi phạm phụ thuộc nhiều vào cách doanh nghiệp ứng xử sau khi phát hiện sai lệch. Khi địa tầng hoặc sản lượng thực tế khác hồ sơ được phê duyệt, doanh nghiệp có báo cáo để điều chỉnh hay tiếp tục khai thác?

Khi phát hiện dấu hiệu lệch ranh giới do sai số trắc địa, doanh nghiệp dừng khai thác để kiểm tra hay tiếp tục thực hiện theo hồ sơ cũ? Khoáng sản đi kèm phát sinh được kê khai, quản lý theo quy định hay không? Đó là những vấn đề cần được làm rõ khi đánh giá trách nhiệm của doanh nghiệp và cá nhân liên quan.

Thực tế cũng cho thấy, rủi ro có thể phát sinh khi hệ thống số liệu trong doanh nghiệp thiếu kết nối. Khai trường, trạm cân, kho chứa, hóa đơn và báo cáo thuế có thể phát sinh những số liệu khác nhau nếu quy trình kiểm soát chưa chặt chẽ.

Khi đó, việc đối chiếu giữa hồ sơ kỹ thuật, số liệu sản xuất và chứng từ tài chính trở thành một khâu quan trọng để xác định nguyên nhân của sự chênh lệch và trách nhiệm của từng bộ phận.

Từ kết luận giám định đến trách nhiệm pháp lý

Hoạt động khai thác khoáng sản chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật chuyên ngành có những thay đổi theo từng giai đoạn. Vì vậy, khi xem xét trách nhiệm, việc xác định thời điểm xảy ra hành vi và quy định pháp luật áp dụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Một doanh nghiệp vi phạm quy định chuyên ngành không đồng nghĩa đương nhiên cá nhân liên quan đã phạm tội hình sự. Để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh hành vi cụ thể, hậu quả, các yếu tố liên quan đến tài nguyên bị xâm hại và trách nhiệm của từng cá nhân.

Trong các vụ việc liên quan đến khoáng sản, kết luận giám định thường giữ vai trò quan trọng bởi mỗi phép tính, mỗi số liệu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định hậu quả. Tuy nhiên, kết quả trắc địa tại thời điểm kiểm tra không thể mặc nhiên được đồng nhất với toàn bộ khối lượng vi phạm. Cần xem xét phần khai thác hợp pháp trước đó, biến động địa hình, sạt lở và sai số thiết bị.

Tương tự, không thể máy móc đồng nhất khối lượng nguyên khai với khoáng sản thương phẩm sau sàng tuyển, rồi từ đó áp ngay một mức giá để xác định thiệt hại.

Giám định viên có trách nhiệm xác định các vấn đề chuyên môn như loại khoáng sản, thành phần, khối lượng và thông số kỹ thuật. Việc một cá nhân có lỗi, giữ vai trò tổ chức, chỉ đạo hay có cấu thành tội phạm hay không vẫn thuộc thẩm quyền đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng và Hội đồng xét xử.

Một kết quả chuyên môn vì vậy cần được xem xét trên cơ sở dữ liệu đầu vào, phương pháp tính và khả năng đối chiếu, kiểm chứng.

Yêu cầu “không hình sự hóa các quan hệ kinh tế” là cần thiết để bảo vệ môi trường đầu tư và quyền tự do kinh doanh hợp pháp. Tuy nhiên, nguyên tắc này cần được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu xử lý nghiêm những hành vi cố ý vi phạm pháp luật.

Nếu doanh nghiệp chỉ mắc sai sót về thủ tục, có khả năng khắc phục và chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, việc xử lý theo quy định hành chính là phù hợp.

Ngược lại, nếu có đầy đủ căn cứ xác định hành vi cố ý vi phạm, gây hậu quả thuộc trường hợp pháp luật hình sự quy định, việc xử lý hình sự là cần thiết.

Không hình sự hóa sai phạm hành chính, nhưng cũng không bỏ lọt hành vi phạm tội. Ranh giới này phải được xác định bằng chứng cứ khách quan, không thể dựa vào suy đoán.

Để giảm rủi ro pháp lý, doanh nghiệp không thể chỉ chờ đến khi có thanh tra hoặc điều tra mới tìm cách kiểm tra hồ sơ.

Trước hết, cần số hóa và đồng bộ dữ liệu từ hồ sơ cấp phép, tọa độ ranh giới, thiết kế mỏ đến sản lượng khai thác, phiếu cân, tồn kho, hóa đơn và nghĩa vụ thuế. Những nội dung dễ phát sinh cách hiểu khác nhau như khoáng sản chính, khoáng sản đi kèm, đất đá thải cũng cần được hướng dẫn cụ thể.

Khi phát sinh vụ việc liên quan đến số liệu, doanh nghiệp và luật sư cần được tiếp cận dữ liệu gốc, kiểm tra phương pháp giám định và đề nghị giám định lại khi có căn cứ cho rằng kết quả chưa phản ánh đúng thực tế.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần xây dựng ma trận đối chiếu số liệu ngay từ khai trường, bảo đảm số liệu trắc địa, sản lượng khai thác, phiếu cân, tồn kho, hóa đơn và báo cáo thuế có thể đối chiếu trong cùng một hệ thống.

Tài nguyên nằm sâu dưới lòng đất, nhưng trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp và người điều hành nhiều khi lại được quyết định từ những trang hồ sơ trên bàn làm việc. Đến khi cánh cửa phòng xử án mở ra, những sai sót từng được xem là vấn đề kỹ thuật có thể đã không còn cơ hội được khắc phục đơn giản bằng một văn bản giải trình.

Luật sư Phan Khắc Nghiêm - Công ty Luật TNHH NPK Quốc tế