Từ già hóa dân số đến động lực tăng trưởng

Trong bối cảnh tuổi thọ tăng nhanh và tỷ lệ sinh giảm sâu, nhiều nước đã đẩy mạnh phát triển “kinh tế bạc” thông qua các chính sách về chăm sóc sức khỏe, công nghệ và tài chính nhằm thích ứng với cấu trúc dân số mới.

Người cao tuổi tập thể dục tại Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: AFP/TTXVN

Xu hướng này đặc biệt rõ nét tại châu Á - Thái Bình Dương, nơi tốc độ già hóa diễn ra nhanh hơn bất kỳ khu vực nào trên thế giới. Nhiều quốc gia hiện phát triển kinh tế bạc dựa trên ba trụ cột chính: chăm sóc sức khỏe, ứng dụng công nghệ và dịch vụ tài chính. Trong đó, chăm sóc sức khỏe vẫn là nền tảng quan trọng nhất, nhưng cách tiếp cận đang thay đổi mạnh. Thay vì chỉ tập trung điều trị bệnh, nhiều nước chuyển sang mô hình chăm sóc dài hạn, dự phòng và tăng tính kết nối cộng đồng.

Nhật Bản được xem là một trong những hình mẫu tiêu biểu. Ngay từ năm 2000, nước này đã triển khai Hệ thống chăm sóc dài hạn (LTCI), đánh dấu bước ngoặt trong phát triển kinh tế bạc. Đây là chương trình bắt buộc cung cấp quyền lợi chăm sóc cho người cao tuổi, chuyển dần trách nhiệm chăm sóc từ phạm vi gia đình sang xã hội hóa. Phần lớn kinh phí đến từ thuế và phí bảo hiểm của người trên 40 tuổi, trong khi người sử dụng chỉ chi trả khoảng 10-20% chi phí.

Cùng với đó, Nhật Bản thúc đẩy mạnh mô hình chăm sóc tại nhà, bao gồm chăm sóc y tế, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày. Các bệnh viện chủ yếu xử lý tình huống cấp tính. Mô hình này giúp người cao tuổi có chất lượng sống tốt hơn, giảm áp lực lên hệ thống y tế và tiết kiệm chi phí xã hội.

Trung Quốc cũng đẩy mạnh mô hình chăm sóc cộng đồng theo tỷ lệ “90-7-3”, trong đó khoảng 90% người cao tuổi được chăm sóc tại nhà, 7% thông qua dịch vụ cộng đồng và chỉ 3% sống trong viện dưỡng lão. Mới đây, nước này tiếp tục ban hành chính sách phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi theo hình thức tương trợ cộng đồng, đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 70% cộng đồng dân cư ở cả thành thị và nông thôn được bố trí cơ sở phục vụ chăm sóc người cao tuổi.

Song song với chăm sóc sức khỏe, công nghệ đang trở thành động lực quan trọng của kinh tế bạc. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả chăm sóc y tế thông qua các ứng dụng theo dõi sức khỏe, robot hỗ trợ hay nền tảng quản lý dữ liệu, mà còn giúp người cao tuổi thích nghi tốt hơn với xã hội số.

Hàn Quốc hiện triển khai nhiều trung tâm đào tạo kỹ năng số cho người cao tuổi với sự hỗ trợ của chính quyền. Tại Nhật Bản, các sản phẩm “công nghệ thân thiện với người già” được thiết kế với giao diện đơn giản nhưng vẫn tích hợp công nghệ hiện đại. Singapore cũng dành ngân sách riêng để hỗ trợ người lớn tuổi tiếp cận ngân hàng số, thanh toán điện tử và dịch vụ công trực tuyến.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), robot và công nghệ số còn giúp duy trì năng suất lao động và bù đắp sự thiếu hụt nhân lực trong các xã hội già hóa nhanh. Điều này cho thấy kinh tế bạc ngày nay không còn chỉ là “chăm sóc người già”, mà đang hình thành một hệ sinh thái sống – làm việc - tiêu dùng hoàn chỉnh.

Liên hệ chặt chẽ với công nghệ là sự phát triển mạnh của các dịch vụ tài chính dành cho người cao tuổi. Xu hướng chung của nhiều quốc gia là chuyển người già từ “đối tượng bảo trợ” thành “khách hàng tài chính chủ động”.

Tại Trung Quốc, chính phủ đã đưa “tài chính cho kinh tế bạc” thành một trụ cột chính sách riêng, thúc đẩy phát triển bảo hiểm chăm sóc dài hạn, sản phẩm hưu trí và công nghệ tài chính (fintech) phục vụ người cao tuổi. Các doanh nghiệp tích hợp bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe và quản lý tài sản thành một hệ sinh thái, thay vì cung cấp các dịch vụ rời rạc.

Những bước chân chậm trên phố ở London. Ảnh minh họa: Hương Giang/PV TTXVN tại Anh

Trong khi đó, Mỹ và châu Âu phát triển mạnh các quỹ hưu trí, sản phẩm bảo hiểm và nền tảng tài chính số nhằm giúp người cao tuổi quản lý tài sản, tiêu dùng và phòng ngừa rủi ro tài chính. OECD cho biết nhiều nước thành viên Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) đã xây dựng khung bảo vệ người cao tuổi trước các hình thức lừa đảo tài chính, đồng thời phát triển các sản phẩm tài chính “thân thiện với tuổi già”.

Điểm chung trong các mô hình này là tài chính không chỉ giúp người cao tuổi có cuộc sống ổn định hơn, mà còn mở khóa nguồn vốn và sức mua rất lớn trong xã hội. Khi người cao tuổi có khả năng đầu tư, chi tiêu và quản lý tài sản hiệu quả, họ trở thành một lực đẩy tiêu dùng và tài chính quan trọng của nền kinh tế.

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy kinh tế bạc không đơn thuần là câu chuyện an sinh, mà thực chất là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế dựa trên công nghệ, dữ liệu và dịch vụ. Đây cũng là điểm có nhiều tương đồng với các định hướng phát triển mà Việt Nam đang thúc đẩy hiện nay.

Người cao tuổi tập thể dục dưỡng sinh tại khu vực hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội). Ảnh tư liệu: Thành Đạt/TTXVN

Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được xem là nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc trong tương lai. Nghị quyết xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của tăng trưởng, đồng thời nhấn mạnh vai trò của dữ liệu, hạ tầng số và công nghệ chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội.

Trong bối cảnh dân số già hóa ngày càng rõ nét, điều này mở ra dư địa lớn để Việt Nam phát triển các mô hình “kinh tế bạc số”, như hồ sơ sức khỏe điện tử, khám chữa bệnh từ xa, thiết bị theo dõi sức khỏe thông minh hay các ứng dụng chăm sóc người cao tuổi tại nhà. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp giảm tải cho hệ thống y tế mà còn cho phép người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập và chủ động hơn.

Song song với đó, Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân chính là tầm nhìn chiến lược để Việt Nam thích ứng với quá trình già hóa dân số. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống y tế công bằng, chất lượng, hiệu quả và hướng tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân, trong đó chú trọng nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Định hướng này cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy điều trị bệnh sang chăm sóc dự phòng, quản lý sức khỏe liên tục và chăm sóc tại cộng đồng - xu hướng đang trở thành nền tảng của kinh tế bạc tại nhiều quốc gia phát triển. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam thúc đẩy các mô hình y tế số, chăm sóc từ xa và dịch vụ chăm sóc người cao tuổi gắn với chuyển đổi số quốc gia.

Giới chuyên gia cho rằng sự kết hợp giữa chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57 và mục tiêu nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân của Nghị quyết 72 có thể giúp Việt Nam từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc toàn diện hơn, kết nối giữa y tế, công nghệ và dịch vụ xã hội.

Nếu tận dụng tốt xu hướng này, Việt Nam không chỉ giảm áp lực từ già hóa dân số mà còn có thể hình thành một thị trường mới xoay quanh y tế, công nghệ, tài chính và dịch vụ chăm sóc – tương tự cách Nhật Bản, Singapore hay nhiều nền kinh tế phát triển đang thực hiện.

Trong dài hạn, kinh tế bạc có thể trở thành một trong những động lực mới kết nối chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và chính sách xã hội, góp phần tạo ra mô hình tăng trưởng thích ứng hơn với bối cảnh dân số già hóa đang diễn ra trên toàn cầu.

Tiểu Bạch (TTXVN)