Tư duy nhân văn trong thời đại AI: Giữ con người ở vị trí trung tâm

Diễn đàn tạo không gian để sinh viên hai nước giới thiệu nghiên cứu, trao đổi học thuật và cùng suy ngẫm về những vấn đề nhân văn đặt ra trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương phát biểu khai mạc Diễn đàn. Ảnh: TTXVN phát

Với chủ đề “Tư duy nhân văn trong thời đại AI”, Diễn đàn tiếp cận trí tuệ nhân tạo không đơn thuần như một bước tiến công nghệ, mà là một biến đổi đang tác động sâu rộng tới cách con người học tập, lao động, giao tiếp, sản xuất tri thức và tổ chức đời sống xã hội. Các tham luận được triển khai từ nhiều hướng, từ chủ thể, giá trị và trách nhiệm của con người đến ngôn ngữ, văn hóa, kinh tế và quản trị, qua đó đặt ra câu hỏi về cách khai thác tiềm năng của công nghệ nhưng vẫn bảo đảm năng lực phán đoán, trách nhiệm và vị trí trung tâm của con người.

Diễn đàn nhận được hơn 50 bài tham luận của sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh đến từ các cơ sở giáo dục trong và ngoài nước. Sau quá trình phản biện và tuyển chọn, gần 30 bài viết được lựa chọn trình bày tại Diễn đàn.

Phát biểu khai mạc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương, nhấn mạnh vai trò của sinh viên như những cầu nối quan trọng trong giao lưu nhân dân và hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc. Đánh giá Diễn đàn là bước phát triển có ý nghĩa từ hoạt động giao lưu giữa sinh viên hai trường năm 2025, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Hằng kỳ vọng quan hệ hợp tác với Đại học Thanh Hoa tiếp tục được mở rộng sang trao đổi sinh viên, giảng viên và nghiên cứu chung.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Hằng nhắn nhủ sinh viên hai trường “giữ vững tư duy nhân văn làm la bàn dẫn lối”, cùng hướng tới những giá trị chung là hòa bình, hợp tác và cùng phát triển.

Giáo sư, Tiến sĩ Cố Đào, Viện trưởng Viện Nhân văn, Đại học Thanh Hoa phát biểu tại Diễn đàn. Ảnh: TTXVN phát

Giáo sư, Tiến sĩ Cố Đào, Viện trưởng Viện Nhân văn, Đại học Thanh Hoa nhìn lại cuộc gặp gỡ giữa sinh viên hai trường một năm trước như hạt giống đã nảy mầm trong Diễn đàn lần này. Từ thực tế trí tuệ nhân tạo có thể dịch ngôn ngữ ngày càng nhanh nhưng chưa thể tự động xóa bỏ khoảng cách trong nhận thức văn hóa, ông cho rằng: “Khi giao tiếp ngày càng dễ dàng, sự thấu hiểu lại càng trở nên quý giá”.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Cố Đào, giá trị của nghiên cứu nhân văn trong thời đại AI không nằm ở việc khước từ công nghệ, mà ở khả năng chuyển những công cụ mới thành những câu hỏi mới và duy trì tinh thần độc lập trong phán đoán học thuật.

Trong phiên toàn thể, Tiến sĩ  Lê Quang Sáng, Trưởng khoa tiếng Trung Quốc, Trường Đại học Ngoại thương, phát biểu đề dẫn về “Tái cấu trúc logic giáo dục đại học trong thời đại trí tuệ nhân tạo: Từ truyền thụ tri thức đến sáng tạo tri thức và giá trị”. Đặt câu hỏi “Khi AI ngày càng thông minh, con người cần trở thành như thế nào?”, Tiến sĩ  Lê Quang Sáng cho rằng giáo dục đại học phải chuyển từ truyền thụ tri thức sang kiến tạo, ứng dụng tri thức và sáng tạo giá trị; giảng viên giữ vai trò định hướng, còn sinh viên trở thành chủ thể của học tập, nghiên cứu và đổi mới.

Tiến sĩ Lê Quang Sáng, Trưởng khoa tiếng Trung Quốc, Trường Đại học Ngoại thương phát biểu tại Diễn đàn. Ảnh: TTXVN phát

Theo Tiến sĩ  Lê Quang Sáng, AI có thể giúp con người đi nhanh hơn, nhưng tinh thần nhân văn mới giúp con người đi xa và đúng hướng. Tinh thần này được kết tinh trong thông điệp: “Lấy nhân văn làm gốc, lấy trí tuệ dẫn đường, lấy giá trị làm định hướng và lấy kết quả làm thước đo”.

Các tham luận của sinh viên hai nước tiếp tục mở rộng chủ đề của Diễn đàn từ nhiều góc độ. Sinh viên Tông Kỳ Nguyệt, Đại học Thanh Hoa, với nghiên cứu “Càng chuẩn mực càng không giống con người?”, phân tích công nghệ phát hiện nội dung do AI tạo ra dưới góc nhìn xã hội học ngôn ngữ, đặt vấn đề về nguy cơ một số đặc điểm của lối viết chuẩn mực bị quy kết là dấu hiệu của nội dung do AI tạo ra, qua đó đặt ra yêu cầu nhìn lại giới hạn của tư duy quyết định luận công nghệ.

Với nghiên cứu “Trí tuệ nhân tạo tái cấu trúc việc học liên văn hóa: Từ độ rộng tiếp thu tri thức đến chiều sâu thấu hiểu văn hóa”, sinh viên Vũ Thảo Nguyên, Trường Đại học Ngoại thương, khảo sát 126 sinh viên có kinh nghiệm sử dụng AI, cho thấy công nghệ có thể nâng cao hiệu quả học tập và khả năng tiếp cận tri thức, nhưng lợi thế này chưa tự động chuyển hóa thành sự thấu hiểu văn hóa ở tầng sâu và năng lực phản tư. Kết quả nghiên cứu gợi mở nhu cầu tăng cường xử lý sâu, phối hợp người - máy và trải nghiệm văn hóa thực tế.

Sau phiên toàn thể, Diễn đàn diễn ra ba phiên thảo luận với các nội dung “Con người và AI: Chủ thể, giá trị và trách nhiệm”, “AI và tri thức nhân văn: Tri thức, ngôn ngữ và học tập”,  “AI và thực tiễn xã hội: Văn hóa, kinh tế và quản trị”. Ba phiên này tập trung vào những câu hỏi nền tảng về con người trong quan hệ với máy móc, từ triết học ngôn ngữ, rủi ro khi sử dụng AI trong biên dịch Trung - Việt đến trách nhiệm công bố việc sử dụng AI trong học thuật; khảo sát cách AI làm biến đổi việc sản xuất, tổ chức, kiểm chứng và truyền bá tri thức...

Các trao đổi cho thấy con người không chỉ sử dụng công cụ, mà còn là chủ thể lựa chọn, giải thích và chịu trách nhiệm về hệ quả của việc sử dụng công nghệ. Công nghệ luôn vận hành trong những cấu trúc văn hóa, kinh tế và quyền lực cụ thể; hiệu quả kỹ thuật cần được xem xét đồng thời với trách nhiệm xã hội và yêu cầu quản trị. Qua đó, Diễn đàn góp phần bồi đắp năng lực nghiên cứu, tư duy phản biện, khả năng giao tiếp học thuật trong môi trường quốc tế, đồng thời giúp sinh viên hai nước rèn luyện năng lực đặt câu hỏi và duy trì sự tỉnh táo nhân văn trước những biến đổi của công nghệ.

Chu Thanh Vân (TTXVN)