Từ đặt hàng đến tự chủ: Vở xiếc cải lương 'Trần Nhân Tông' tìm sức sống dài lâu

Vở cải lương xiếc “Trần Nhân Tông": “Tham vọng” trở thành sản phẩm nghệ thuật du lịch

Sự kết hợp giữa nghệ thuật xiếc và cải lương tạo nên hiệu quả cao cho tác phẩm

Chủ động đầu tư để kéo dài đời sống tác phẩm

Một trong những vấn đề lâu nay của sân khấu là nhiều tác phẩm được đầu tư công phu nhưng chỉ sáng đèn trong một số dịp rồi nhanh chóng rơi vào tình trạng “cất kho”. Với Trần Nhân Tông, hai đơn vị nghệ thuật lựa chọn hướng đi khác: tiếp tục dành nguồn lực tái diễn, tổ chức bán vé và đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng.

Tác phẩm do Bộ VHTTDL đặt hàng, được Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam thực hiện. Việc hai đơn vị tiếp tục đầu tư sau khi hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn cho thấy sự chuyển đổi từ tư duy làm vở để nghiệm thu sang khai thác tác phẩm, tìm kiếm khán giả và tạo nguồn lực cho sáng tạo.

Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đồng đạo diễn vở diễn, NSND Tống Toàn Thắng cho biết, Trần Nhân Tông đã có khoảng 12 suất diễn. Trong bối cảnh sân khấu truyền thống phải chủ động tìm khán giả và bán vé, việc một tác phẩm lịch sử có thể duy trì biểu diễn, thu hút người xem và nhận được phản hồi tích cực là tín hiệu đáng trân trọng.

Giá vé khoảng 300.000 - 400.000 đồng được xác định trên cơ sở quy mô không gian và chi phí dàn dựng. Tuy nhiên, theo NSND Tống Toàn Thắng, mục tiêu ban đầu không đặt nặng lợi nhuận mà trước hết là tạo thêm suất diễn cho nghệ sĩ được làm nghề, đồng thời phấn đấu thu đủ bù chi để tác phẩm tiếp tục được đến với công chúng nhiều hơn.

Nhiều khán giả sau khi xem đã để lại nhận xét tích cực trên mạng xã hội và mong muốn vở diễn được quảng bá rộng rãi hơn. Theo NSND Tống Toàn Thắng, điều đó cho thấy tác phẩm có khả năng tiếp cận công chúng, nhưng truyền thông vẫn cần được đầu tư bài bản. Một vở diễn chỉ thực sự phát huy giá trị khi thông tin đến đúng đối tượng và hình thành được thói quen mua vé, đến rạp.

Từ thực tế này, Trần Nhân Tông cho thấy tự chủ không chỉ là câu chuyện tài chính mà còn là khả năng xây dựng kế hoạch biểu diễn, nhận diện khán giả, tổ chức truyền thông và chịu sự đánh giá trực tiếp của thị trường.

Diễn viên thỏa sức thăng hoa nghệ thuật trong không gian nghệ thuật mở rộng

Trong khoảng 95 phút, vở diễn khái quát cuộc đời Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông từ khi lên ngôi, lãnh đạo quân dân Đại Việt chiến thắng quân Nguyên - Mông đến lúc nhường ngôi, xuất gia và khai sáng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, muốn chuyển tải thông điệp nhân văn thì trước hết tác phẩm phải có khán giả. Việc tiết chế diễn giải, tăng nhịp điệu và hình ảnh giúp tác phẩm dễ tiếp cận hơn mà vẫn giữ chiều sâu lịch sử; ngôn ngữ hình thể của xiếc cũng mở rộng khả năng tiếp cận khách du lịch và công chúng quốc tế.

Xiếc và cải lương cùng kể chuyện

Vở diễn Trần Nhân Tông là lần thứ ba Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với các nghệ sĩ cải lương thực hiện tác phẩm sân khấu tổng hợp, sau Cây gậy thần và Thượng Thiên Thánh Mẫu. Kinh nghiệm từ những lần hợp tác trước giúp hai loại hình không còn đứng cạnh nhau theo cách xiếc minh họa cho cải lương, mà cùng tham gia kể chuyện.

Cải lương phát huy thế mạnh tự sự, lời ca và khả năng thể hiện nội tâm nhân vật; xiếc mở rộng không gian biểu đạt bằng chuyển động, hình thể và kỹ thuật giàu tính thị giác. Các màn xiếc được đặt trong mạch truyện để hỗ trợ cảm xúc, thay vì tồn tại như những tiết mục riêng biệt.

Đồng đạo diễn, NSƯT Trần Quang Khải cho biết, ê-kíp đã chuẩn bị kỹ lưỡng từ kịch bản, âm nhạc, biên đạo đến lựa chọn ngôn ngữ biểu diễn, với mục tiêu để khán giả không cảm thấy đang xem hai phần xiếc và cải lương tách biệt.

Diễn viên xiếc và diễn viên cải lương cùng diễn trên một sân khấu

“Xiếc và cải lương phải cùng kể chuyện, hòa quyện để khán giả không thấy mình đi xem riêng xiếc hay cải lương, mà đang thưởng thức một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn”, NSƯT Trần Quang Khải nhấn mạnh.

Sự kết hợp này đòi hỏi nghệ sĩ cải lương thích ứng với không gian và nhịp chuyển động của xiếc; trong khi nghệ sĩ xiếc phải hiểu tâm lý nhân vật, biết tiết chế kỹ năng để phục vụ mạch kịch.

Để lịch sử "thấm" vào người xem

Điều đáng chú ý của Trần Nhân Tông không chỉ nằm ở cách tái hiện một nhân vật lịch sử lớn, mà còn ở cảm xúc và suy ngẫm tác phẩm để lại sau khi khán giả rời sân khấu.

Qua câu chuyện về Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông, người xem được tiếp cận những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa: tinh thần đoàn kết dân tộc, trách nhiệm của người đứng đầu, tư tưởng lấy dân làm gốc và lòng khoan dung sau chiến thắng. Tư tưởng Trúc Lâm cũng được gợi mở theo tinh thần nhập thế, gắn sự giác ngộ với trách nhiệm đối với con người và cộng đồng.

Theo NSƯT Trần Quang Khải, vở diễn cần chuyển tải tư tưởng giáo dục nhưng không được biến sân khấu thành bài giảng lịch sử. Khán giả phải được dẫn dắt bằng cảm xúc, hình ảnh và số phận con người để những bài học từ quá khứ thấm vào một cách tự nhiên.

Tác phẩm không chỉ là những tiết mục xiếc đơn lẻ

Nhiều khán giả trẻ cho rằng tác phẩm đưa lịch sử đến với người xem nhẹ nhàng, không áp đặt việc phải ghi nhớ những sự kiện khô cứng. Câu chuyện, âm nhạc, hình ảnh và chuyển động sân khấu giúp lịch sử “từ từ ngấm vào”, qua đó khơi dậy niềm tự hào và tình yêu đối với truyền thống dân tộc.

Nhiều bạn trẻ đặc biệt xúc động trước cảnh nhà vua, các bô lão và quân dân cùng thể hiện quyết tâm đánh giặc. Sự kết hợp giữa lời ca, âm nhạc và chuyển động sân khấu làm nổi bật tinh thần đồng lòng, giúp người xem cảm nhận lòng yêu nước một cách tự nhiên.

Vở diễn cũng thu hút nhiều khán giả quốc tế. Dù không hiểu toàn bộ lời ca, họ vẫn có thể theo dõi mạch truyện, cảm nhận sự sôi nổi, xúc động và những giá trị tác phẩm chuyển tải. Điều này cho thấy ưu thế của ngôn ngữ hình thể trong việc đưa câu chuyện mang bản sắc Việt vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa.

Tính đương đại của Trần Nhân Tông còn thể hiện ở cách kết hợp sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật và công nghệ để hỗ trợ cảm xúc, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, yếu tố hiện đại chỉ thực sự có ý nghĩa khi nâng đỡ chất liệu truyền thống và phục vụ bản sắc Việt Nam.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, Trần Nhân Tông có thể mở ra hướng phát triển cho những vở xiếc - sân khấu tổng hợp quy mô lớn hơn, trong đó xiếc giao thoa với sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật và công nghệ để tìm kiếm công chúng mới.

Cơ hội thưởng thức những khoảnh khắc nghệ thuật vô cùng ấn tượng

Việc tiếp tục đầu tư, bán vé và duy trì biểu diễn Trần Nhân Tông là nỗ lực đưa tác phẩm ra khỏi khuôn khổ chương trình theo mùa vụ để bước vào đời sống văn hóa thường xuyên.

Nếu tìm được khán giả và xây dựng lịch diễn ổn định, Trần Nhân Tông có thể trở thành một gợi ý cho sân khấu hiện nay: Nhà nước đầu tư hình thành tác phẩm có chất lượng; các đơn vị nghệ thuật chủ động khai thác, quảng bá, tìm kiếm công chúng và chịu trách nhiệm trước thị trường.

Hiệu quả của vở diễn vì thế không chỉ được đo bằng số suất hay doanh thu bán vé, mà còn ở khả năng khiến khán giả muốn tìm hiểu thêm về lịch sử, trân trọng các giá trị dân tộc và nhận ra những bài học từ quá khứ vẫn có thể đối thoại với đời sống hôm nay.

Các suất diễn tiếp theo của Trần Nhân Tông dự kiến diễn ra vào 20h các ngày 1.8, 2.8 và 15.8.2026 tại Trung tâm Nghệ thuật - Giải trí Hà Nội IONAH, số 67 - 69 Trần Nhân Tông, Hà Nội.

THÚY HIỀN