Tự chủ bắt đầu từ nội lực

Tự chủ chiến lược: Tư duy phát triển trong kỷ nguyên mới

Xây dựng văn hóa liêm chính trong kỷ nguyên vươn mình

Trong một thế giới bất định, nơi các chuỗi cung ứng liên tục bị đứt gãy, cạnh tranh địa chính trị gia tăng và công nghệ trở thành công cụ quyền lực, khái niệm 'tự chủ chiến lược' đã trở thành yêu cầu sống còn đối với các nền kinh tế. Tổng Bí thư Tô Lâm đã kết luận tại Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV: Tự chủ chiến lược - Kiên định hai mục tiêu chiến lược 100 năm - Chung sức, đồng lòng, quyết tâm, quyết liệt vì cuộc sống ấm no, hạnh phúc của Nhân dân.

Tự chủ chiến lược: Không phụ thuộc bị động

Tự chủ chiến lược, xét đến cùng, không phải là tự cung tự cấp hay giảm hội nhập. Đó là khả năng của một quốc gia trong việc tự quyết định các lựa chọn phát triển cốt lõi, duy trì ổn định và bảo vệ lợi ích quốc gia ngay cả khi môi trường bên ngoài biến động mạnh.

Nền kinh tế chỉ có thể tự chủ khi có thể chế hiệu quả, doanh nghiệp đủ mạnh và năng lực công nghệ được nâng cao. Ảnh: Nguyễn Huế

Một nền kinh tế có tự chủ chiến lược không phải là nền kinh tế không phụ thuộc, mà là nền kinh tế không phụ thuộc một cách bị động. Điều này thể hiện ở ba năng lực cốt lõi: Không lệ thuộc hệ thống vào một thị trường hay nguồn lực duy nhất; Có khả năng thay thế khi điều kiện thay đổi; Và duy trì được không gian chính sách trong dài hạn.

Trong bối cảnh toàn cầu hiện nay, tự chủ chiến lược về kinh tế còn gắn chặt với chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là tự chủ chuỗi cung ứng không đồng nghĩa với việc “sản xuất tất cả trong nước”, mà là xác định đúng các “nút thắt chiến lược”, đa dạng hóa nguồn cung và nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị.

Một nền kinh tế mở nhưng dễ tổn thương

Việt Nam là một trong những nền kinh tế có độ mở cao nhất thế giới, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt xa quy mô GDP. Hội nhập sâu rộng đã giúp Việt Nam đạt được tốc độ tăng trưởng ấn tượng trong nhiều năm. Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc lớn vào bên ngoài cũng khiến nền kinh tế trở nên nhạy cảm với các cú sốc.

Một điểm nổi bật là sự chi phối của khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Khu vực này đóng vai trò chủ đạo trong xuất khẩu và công nghiệp chế biến chế tạo, đồng thời giữ vị trí trung tâm trong chuỗi giá trị toàn cầu mà Việt Nam tham gia. Doanh nghiệp trong nước chủ yếu đảm nhận các khâu có giá trị gia tăng thấp, với mức độ liên kết với FDI còn hạn chế.

Từ đó, một phần quan trọng của động lực tăng trưởng phụ thuộc vào quyết định của các tập đoàn đa quốc gia – những chủ thể không chịu sự điều chỉnh trực tiếp của chính sách trong nước.

Bên cạnh đó, mô hình tăng trưởng hiện tại của Việt Nam còn dựa nhiều vào tín dụng ngân hàng, với tỷ lệ dư nợ tín dụng trên GDP ở mức cao. Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở cách phân bổ nguồn vốn. Một lượng lớn tín dụng được phân bổ vào bất động sản và các hoạt động khai thác địa tô, trong khi các lĩnh vực sản xuất, công nghệ, nghiên cứu và phát triển khó tiếp cận vốn.

Chuyển đổi tư duy: Từ tăng trưởng sang năng lực

Để nâng cao tự chủ chiến lược, điều cần thiết đầu tiên là thay đổi tư duy phát triển. Thay vì chạy theo tốc độ tăng trưởng ngắn hạn, cần chuyển sang chú trọng chất lượng tăng trưởng, năng suất và năng lực nội sinh.

Cần có các cải cách thực chất nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Các chỉ tiêu đánh giá cũng nên thay đổi từ số lượng sang chất lượng, từ quy mô sang hiệu quả.

Hội nhập cũng nên được tái định nghĩa. Trong giai đoạn trước, hội nhập đồng nghĩa với tăng trưởng. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, hội nhập trước hết là để duy trì thị trường, bảo vệ vị thế và mở rộng không gian lựa chọn. Tăng trưởng chỉ là hệ quả, không phải mục tiêu trực tiếp.

Đột phá thể chế và phân bổ nguồn lực

Một trong những đột phá quan trọng nhất là cải cách thể chế, đặc biệt là môi trường kinh doanh. Việc cắt giảm thực chất các rào cản, đơn giản hóa thủ tục và giảm chi phí tuân thủ không chỉ giúp doanh nghiệp phát triển, mà còn tạo nền tảng cho nâng cao năng suất.

Bên cạnh đó, cần thay đổi cơ bản cách thức và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Với tín dụng, chuyển từ cho vay dựa trên thế chấp (chủ yếu là bất động sản) sang đánh giá dựa trên dòng tiền và hiệu quả dự án, đồng thời tăng khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đối với đất đai, cần thay đổi tư duy từ coi đất là tài sản tích trữ sang coi đất là tư liệu sản xuất. Việc đánh thuế đất, hạn chế đầu cơ và nâng cao minh bạch trong quy hoạch sẽ giúp chuyển nguồn lực từ đầu cơ sang sản xuất, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Khoa học công nghệ và AI: Động lực mới của tăng trưởng

Trong dài hạn, tự chủ chiến lược không thể đạt được nếu không nâng cao năng lực công nghệ. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) cần trở thành động lực chính của tăng trưởng.

Điểm mấu chốt là phải đưa công nghệ vào thực tiễn sản xuất – kinh doanh, với doanh nghiệp là trung tâm của đổi mới sáng tạo. AI, với khả năng tự động hóa tri thức và tối ưu hóa quyết định, có thể tạo ra bước nhảy vọt về năng suất nếu được ứng dụng rộng rãi.

Song song đó, cần phát triển hạ tầng dữ liệu, xây dựng thị trường dữ liệu và đào tạo nguồn nhân lực phù hợp. Nếu không có dữ liệu và nhân lực, chuyển đổi số và AI sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Doanh nghiệp FDI

Doanh nghiệp FDI vẫn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng, nhưng cách tiếp cận cần thay đổi. Thay vì thu hút bằng mọi giá, Việt Nam có thể chuyển sang lựa chọn có điều kiện, gắn FDI với mục tiêu nâng cao năng lực nội tại.

Các tiêu chí đánh giá FDI tập trung vào khả năng tạo năng lực mới, mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước và đóng góp vào tự chủ chiến lược. Những dự án không đáp ứng các tiêu chí này, dù quy mô lớn, cũng không nên được ưu tiên.

Kết luận: Tự chủ bắt đầu từ nội lực

Trong một thế giới đầy biến động, hội nhập không còn là con đường đảm bảo tăng trưởng mà là công cụ để duy trì khả năng phát triển. Tự chủ chiến lược là hội nhập một cách chủ động và có tính toán.

Cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là nội lực. Một nền kinh tế chỉ có thể tự chủ khi có thể chế hiệu quả, doanh nghiệp đủ mạnh và năng lực công nghệ được nâng cao. Nếu không giải được bài toán này, mọi lợi thế từ hội nhập sẽ chỉ mang tính tạm thời.

Ngược lại, nếu tận dụng được thời điểm hiện nay để điều chỉnh mô hình phát triển, Việt Nam không chỉ giảm được tính dễ tổn thương, mà còn có cơ hội vươn lên trong một trật tự kinh tế toàn cầu đang được tái định hình.

Nguyễn Đình Cung