Từ cây rừng hoang dã đến 'vàng xanh' phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào Dao ở khu vực biên giới Quảng Ninh

Trà hoa vàng là cây dược liệu quý, hiếm. Ảnh: Thanh Tùng

Từ cây rừng đến giấc mơ làm giàu

Thiên Sơn, cái tên gợi nhắc đến miền núi cao mây phủ, nơi thiên nhiên còn giữ được vẻ nguyên sơ, khắc nghiệt nhưng giàu tiềm năng. Ở đó, từ nhiều năm trước, người Dao xã Kỳ Thượng đã quen thuộc với trà hoa vàng, loài cây mọc tự nhiên trong rừng, thường nép mình nơi khe sâu, ven suối, dưới tán rừng già. Hoa nở vàng rực, hương thơm dịu, được bà con hái về làm thuốc, làm trà, coi như “lộc rừng” ban tặng.

Thế nhưng, chỉ đến khi giá trị của trà hoa vàng được thị trường biết đến, loài cây ấy mới thực sự bước ra khỏi bóng rừng. Khoảng năm 2010, nhận thấy đây là dược liệu quý, giá trị kinh tế cao, bà con Kỳ Thượng bắt đầu chọn tạo giống, đưa trà hoa vàng về trồng thành vùng tập trung. Một quyết định táo bạo, bởi trồng cây rừng trên đất đồi chưa bao giờ là việc dễ. Những ngày đầu, thất bại nối tiếp thất bại. Cây giống mang từ rừng về trồng trên đồi cao thường yếu dần rồi chết. Trà hoa vàng vốn không ưa đất đồi trống, lại quen bóng râm, độ ẩm cao; trong khi đó, tập quán canh tác của bà con còn hạn chế, chưa nắm được kỹ thuật trồng, chăm sóc, tưới nước, che bóng, giữ khoảng cách hợp lý. Có thời điểm, nhiều hộ gần như nản lòng, tưởng chừng giấc mơ “vàng xanh” sẽ khép lại ngay từ khi vừa mở.

Nhưng rồi qua từng mùa trồng rồi chặt, từng lứa cây sống rồi chết, bà con dần rút ra kinh nghiệm: Trà hoa vàng chỉ khỏe khi được trồng gần với điều kiện tự nhiên vốn có của nó. Cây cần bóng râm, cần đất ẩm, thoát nước tốt, cần trồng thưa vừa đủ để “thở” cùng rừng. Từ đó, phương thức canh tác hữu cơ, bán tự nhiên được hình thành. Nhiều vườn trà được trồng xen dưới tán cây gỗ, vừa giữ ẩm, vừa tránh nắng gắt. Nguồn nước tưới được dẫn từ khe suối, bảo đảm độ mát quanh năm. Phân bón hóa học gần như bị loại bỏ, thay vào đó là lớp mùn rừng, lá mục... - thứ vốn đã nuôi dưỡng trà hoa vàng hàng trăm năm trong tự nhiên. Chính sự hòa hợp giữa con người và thổ nhưỡng, khí hậu đã tạo nên hương vị rất riêng cho trà hoa vàng Thiên Sơn. Không nơi nào giống nơi nào, nhưng trà hoa vàng Kỳ Thượng được giới sành trà nhận xét có mùi thơm thanh, vị dịu, hậu ngọt sâu, kết tinh của núi cao, mây lạnh và bàn tay cần mẫn của đồng bào Dao.

Đặc biệt, cuối năm 2021, trong bối cảnh không ít người còn dè dặt với con đường nông nghiệp chất lượng cao bởi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi chậm và nhiều rủi ro thị trường, chị Nguyễn Thúy Hà (sinh năm 1976) vẫn lựa chọn một hướng đi khác biệt. Cùng với 10 thành viên tâm huyết, chị thành lập Hợp tác xã nông-lâm-ngư nghiệp Việt Hưng có trụ sở tại phường Hoành Bồ, mang theo khát vọng không chỉ làm kinh tế đơn thuần, mà còn nâng cao giá trị nông sản địa phương, đặc biệt ở những vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn. Với chị Hà, nông nghiệp nếu chỉ dừng lại ở sản lượng thì khó bền vững; điều quan trọng hơn là làm sao để mỗi sản phẩm chứa đựng tri thức, bản sắc và công sức của người nông dân được trân trọng đúng mức.

Song song với đầu tư chế biến, hợp tác xã đặc biệt chú trọng khâu hướng dẫn kỹ thuật cho bà con, từ tưới nước, bón phân hữu cơ đến kiểm soát sâu bệnh theo hướng sinh học, nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều cho sản phẩm. Chị Hà cho biết, vụ thu hoạch đầu tiên, hợp tác xã thu mua của bà con khoảng 1 tấn hoa trà; sang vụ thứ hai, sản lượng đã tăng lên hơn 2 tấn. Sau khi thu mua, hoa trà được cấp đông, sấy khô, chế biến và đóng gói dưới dạng túi lọc hiện đại, bảo đảm giữ trọn hương vị tự nhiên cũng như giá trị dược liệu. “Sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó” - chị Hà nói, như một minh chứng cho sức hút ngày càng lớn của trà hoa vàng Thiên Sơn trên thị trường.

Hiện nay, Hợp tác xã nông-lâm-ngư nghiệp Việt Hưng đã liên kết với bà con người Dao trồng hơn 2.000 cây trà hoa vàng rải rác tại các vùng đồi thuộc xã Kỳ Thượng. Những cây trà có tuổi đời từ 5 đến 7 năm đã bước vào giai đoạn sinh trưởng ổn định và cho thu hoạch đều đặn. Mô hình liên kết giúp bà con yên tâm sản xuất, bởi sản phẩm được hợp tác xã bao tiêu, có đầu ra rõ ràng, tránh tình trạng “được mùa, mất giá”.

“Vàng” nở giữa núi rừng

Ngày nay, nhắc đến Kỳ Thượng là nhắc đến trà hoa vàng, giống cây được ví như “vàng” của núi rừng. Hoa khô có giá bán dao động từ 12 đến 13 triệu đồng/kg, mức giá mà nhiều cây trồng khác khó có thể sánh được. Với diện tích trồng ngày càng mở rộng, nhiều hộ gia đình đã có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ loài hoa nhỏ bé này.

Từ chỗ trồng cây rừng manh mún, tự phát, bà con nay đã tham gia vào các tổ hợp tác, chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ. Cây giống được chọn lọc kỹ, quy trình thu hái, sấy khô, bảo quản được chuẩn hóa, bảo đảm chất lượng đồng đều. Trà hoa vàng không chỉ bán dưới dạng nguyên liệu, mà còn được chế biến sâu thành trà túi lọc, trà cao cấp, dược liệu, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Đặc biệt, trà hoa vàng Kỳ Thượng đã được chứng nhận là sản phẩm OCOP 4 sao, một dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị và thương hiệu. Xa hơn, sản phẩm này đang được địa phương định hướng nâng tầm trở thành OCOP quốc gia, mở ra cánh cửa lớn hơn cho “vàng xanh” Thiên Sơn vươn ra thị trường rộng lớn.

Mô hình trồng trà hoa vàng không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt, mà còn giúp tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm nông nghiệp của bà con. Quan trọng hơn, mô hình này khai thác đúng lợi thế tự nhiên của địa phương, phát triển kinh tế gắn với bảo tồn rừng, bảo vệ môi trường. Ở Kỳ Thượng, trà hoa vàng không phá rừng để trồng, mà “sống chung” với rừng. Cây trà cần rừng để sinh trưởng và rừng cũng được giữ lại nhờ giá trị kinh tế mà trà hoa vàng mang lại. Đó là mối quan hệ cộng sinh hiếm có, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn mà nhiều địa phương đang hướng tới. Không chỉ giúp người dân thoát nghèo, trà hoa vàng còn tạo thêm việc làm tại chỗ, đặc biệt cho đồng bào Dao. Từ khâu ươm giống, trồng, chăm sóc đến thu hái, chế biến, mỗi công đoạn đều cần lao động, góp phần tăng thu nhập, ổn định đời sống. Những mái nhà vùng cao giờ đây đã bớt đi nỗi lo “được mùa, mất giá”, bởi đầu ra sản phẩm ngày càng rõ ràng, bền vững.

Không dừng lại ở giá trị kinh tế thuần túy, vùng trà hoa vàng trên đỉnh Thiên Sơn còn mở ra triển vọng mới: Du lịch nông nghiệp, du lịch trải nghiệm. Mỗi độ hoa nở, cả sườn núi như được dát vàng, nổi bật giữa mây trắng và rừng xanh. Những vườn trà rực rỡ ấy không chỉ là nguồn sinh kế, mà còn có thể trở thành điểm nhấn thu hút du khách yêu thiên nhiên, yêu dược liệu, yêu những giá trị bản địa. Du khách đến Kỳ Thượng trong tương lai có thể men theo lối mòn lên núi, ngắm trà hoa vàng nở, nghe câu chuyện về hành trình thuần hóa cây rừng, thưởng thức chén trà vàng ấm nóng giữa không gian mây núi. Đó không chỉ là trải nghiệm du lịch, mà còn là cách để giá trị của trà hoa vàng được lan tỏa, được kể bằng chính hơi thở của núi rừng và con người nơi đây.

Nhìn những vườn trà hoa vàng hôm nay, ít ai nghĩ rằng, đã có một chặng đường dài đầy thử thách phía sau. Từ cây rừng mọc dại, trà hoa vàng đã được khôi phục, nâng niu, trở thành cây trồng chủ lực, là niềm tự hào của người Dao ở Kỳ Thượng.

Thanh Tùng