Từ bi kịch nhà Beckham đến chuyện giữ gìn nếp nhà Việt thời số hóa

Những ngày gần đây, câu chuyện Brooklyn, cậu con trai cả của David Beckham và Victoria, công khai chỉ trích cha mẹ trở thành một trong những chủ đề nóng nhất trên truyền thông và mạng xã hội.

Câu chuyện rạn nứt trong gia đình Beckham thu hút sự chú ý của truyền thông toàn cầu không chỉ vì họ là một gia đình danh tiếng, giàu có hay quyền lực, mà còn bởi bi kịch ấy chạm đến một nỗi lo rất phổ quát: sự đứt gãy trong quan hệ cha mẹ, con cái giữa thời đại số.

Brooklyn căng thẳng, cắt đứt mọi liên lạc với cha mẹ. Ảnh: People

Khi những xung đột riêng tư bị phơi bày qua truyền thông và mạng xã hội, nó khiến nhiều người giật mình nhận ra rằng, ngay cả những gia đình tưởng như hoàn hảo nhất cũng không đứng ngoài vòng xoáy của áp lực tâm lý, công nghệ và kỳ vọng xã hội.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở sự hiếu kỳ với đời sống của một gia đình nổi tiếng, câu chuyện ấy sẽ trôi qua rất nhanh. Điều đáng suy ngẫm hơn là: những gì đang diễn ra trong gia đình Beckham thực chất phản chiếu một thách thức chung của các gia đình hiện đại, trong đó có Việt Nam. Đó là sự thay đổi sâu sắc trong cách các thế hệ giao tiếp, hiểu nhau và sống cùng nhau, khi công nghệ số và mạng xã hội trở thành không gian sống thứ hai, thậm chí là không gian sống chính, của giới trẻ.

Gia đình truyền thống Việt Nam từ lâu được xây dựng trên những trụ cột bền vững: sự gắn kết huyết thống, lòng hiếu thảo, vai trò trung tâm của cha mẹ và ông bà trong việc hình thành nhân cách con trẻ. “Nếp nhà” không chỉ tồn tại trong lời răn dạy, mà hiện diện rất cụ thể trong đời sống thường nhật: từ cách xưng hô, chào hỏi, đến những bữa cơm chung, những dịp giỗ chạp, lễ Tết. Đặc biệt, mỗi dịp Tết Nguyên đán, mâm cỗ cúng ông bà tổ tiên không chỉ là nghi lễ tâm linh, mà là một “bài học sống” về cội nguồn, về sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Bữa cơm chung và các nghi thức truyền thống như Tết, giỗ chạp đóng vai trò quan trọng trong việc truyền giá trị giữa các thế hệ gia đình Việt. Ảnh minh họa.

Trong khoảnh khắc cả gia đình quây quần bên mâm cỗ Tết, người lớn kể chuyện ông bà, tổ tiên; trẻ nhỏ được dạy cách thắp nén nhang, cúi đầu chào bàn thờ gia tiên; con cháu học cách ngồi cùng mâm, biết nhường nhịn, biết lắng nghe. Đó là những bài học đạo lý không cần giáo trình, không cần diễn giải dài dòng, nhưng bền bỉ thấm vào ký ức mỗi người Việt. Gia đình vì thế không chỉ là nơi ở, mà là không gian đạo đức đầu tiên và quan trọng nhất của mỗi con người.

Tuy nhiên, chính cấu trúc gia đình ấy đang chịu áp lực lớn trong bối cảnh hiện đại. Gia đình thu nhỏ, nhịp sống đô thị nhanh, áp lực mưu sinh khiến thời gian cha mẹ dành cho con cái ít hơn. Không ít gia đình, mâm cơm chung ngày thường hiếm dần; câu chuyện gia đình bị thay thế bởi mỗi người một màn hình. Ngay cả những ngày lễ Tết, vốn là biểu tượng sum họp, cũng có nguy cơ bị “số hóa”, khi sự hiện diện vật lý không đồng nghĩa với sự kết nối tinh thần.

Trong khi đó, công nghệ số và mạng xã hội lại hiện diện liên tục, bù đắp khoảng trống về thời gian, nhưng không thể thay thế sự gắn kết cảm xúc. Trẻ em và thanh thiếu niên lớn lên cùng màn hình, tương tác hàng giờ mỗi ngày với thế giới ảo, nơi giá trị được đo bằng lượt thích, lượt theo dõi và sự công nhận tức thì. Nếu gia đình không đủ mạnh để làm “neo giá trị”, thế giới ảo rất dễ trở thành chuẩn mực thay thế cho những chuẩn mực truyền thống.

Chính trong bối cảnh đó, mâu thuẫn thế hệ nảy sinh. Cha mẹ, với kinh nghiệm sống hình thành trong một thời đại khác, thường lo lắng trước những thay đổi quá nhanh của con cái. Họ sợ con bị ảnh hưởng tiêu cực, bị cuốn vào những chuẩn mực lệch lạc, hoặc đánh mất những giá trị mà gia đình đã gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ngược lại, người trẻ, đặc biệt là Gen Z, lại cảm thấy bị kiểm soát, không được thấu hiểu, bị áp đặt những khuôn mẫu mà họ cho là lỗi thời. Khoảng cách không chỉ là tuổi tác, mà là sự khác biệt trong hệ giá trị và cách nhìn thế giới.

Gia đình nhà Beckham. Từ trái qua: Mia Regan, Romeo, Cruz, Harper, David Beckham, Victoria, Brooklyn và Nicola Peltz tham dự buổi công chiếu Beckham tại Anh vào ngày 3/10/2023 ở London, Anh. Ảnh: WireImage

Câu chuyện của gia đình Beckham cho thấy rõ điều này. Khi người trẻ sống trong áp lực kỳ vọng rất lớn, từ gia đình, xã hội đến truyền thông, nhưng lại thiếu không gian an toàn để hình thành bản sắc cá nhân, xung đột tâm lý là điều khó tránh. Nhưng bi kịch ấy không chỉ xảy ra trong những gia đình nổi tiếng.

Ở Việt Nam, nhiều gia đình bình thường cũng đang chứng kiến những “cuộc nổi loạn thầm lặng”: con cái khép kín hơn, ít chia sẻ, sống trong thế giới riêng và ngày càng xa rời đối thoại với cha mẹ.

Một nguyên nhân quan trọng là sự suy giảm của các không gian gắn kết truyền thống. Khi những bữa cơm gia đình thưa dần, khi những câu chuyện kể bên mâm cỗ Tết chỉ còn là nghi thức hình thức, khi việc cúng ông bà tổ tiên trở thành “việc của người lớn”, trẻ em sẽ khó cảm nhận được chiều sâu của truyền thống. Chúng biết đến Tết qua mạng xã hội nhiều hơn qua ký ức gia đình; hiểu về cội nguồn qua hình ảnh, video hơn qua lời kể của ông bà.

Giáo dục gia đình vì thế đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi. Không phải là từ bỏ truyền thống, mà là khôi phục và làm sống lại truyền thống bằng cách phù hợp với đời sống hiện đại.

Mâm cỗ Tết không chỉ để cúng, mà là dịp để cha mẹ trò chuyện với con về lịch sử gia đình; nghi lễ thắp hương không chỉ là hình thức, mà là cơ hội để nói về lòng biết ơn, về sự tiếp nối. Những giá trị ấy, nếu được giải thích và chia sẻ bằng sự kiên nhẫn, sẽ không trở nên xa lạ với Gen Z.

Nền giáo dục chính quy cũng cần đồng hành với gia đình. Tuy nhiên, giáo dục hiện nay vẫn nặng về kiến thức và thành tích, trong khi kỹ năng sống, kỹ năng cảm xúc và hiểu biết về thế giới số chưa được chú trọng đúng mức. Nhiều học sinh học rất giỏi, nhưng lại thiếu khả năng tự nhận diện cảm xúc, thiếu điểm tựa tinh thần khi đối diện áp lực so sánh trên mạng xã hội. Khi gia đình và nhà trường đều chưa theo kịp tốc độ thay đổi của môi trường sống, người trẻ dễ rơi vào trạng thái lạc lõng ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Công nghệ và mạng xã hội không phải là “thủ phạm”, nhưng là yếu tố khuếch đại mọi vấn đề. Chúng có thể kết nối, nhưng cũng dễ chia rẽ; có thể mở ra cơ hội, nhưng cũng tạo áp lực vô hình.

Với Gen Z, thế giới không chỉ là nơi họ sống, mà còn là nơi họ bị đánh giá liên tục. Nếu gia đình không đủ vững để trở thành nơi “trở về”, cả về nghĩa vật chất lẫn tinh thần, thì những giá trị truyền thống rất dễ bị lấn át.

Vậy làm thế nào để giáo dục thế hệ Gen Z trước những câu chuyện như gia đình Beckham, nhất là khi Tết âm lịch đang cận kề? Trước hết, cần thừa nhận rằng không có gia đình hoàn hảo, nhưng có những gia đình biết điều chỉnh.

Tết đến, ông bà dạy cháu gói bánh chưng, kể chuyện những cái Tết xưa với mâm cỗ tuy nghèo mà ấm áp, để trẻ hiểu rằng giá trị của Tết không nằm ở sự hào nhoáng, mà ở sự sum vầy. Ảnh minh họa

Gia đình Việt cần giữ lại những giá trị cốt lõi, sự gắn bó, tôn trọng, trách nhiệm giữa các thế hệ, đồng thời chấp nhận rằng cách truyền đạt phải thay đổi. Thay vì cấm đoán công nghệ, hãy đồng hành; thay vì chỉ trích mạng xã hội, hãy giúp con biết chọn lọc; thay vì coi Tết là thủ tục, hãy biến Tết thành không gian giáo dục tự nhiên nhất.

Quan hệ ông bà – cha mẹ – con cái vì thế cần được khơi dậy mạnh mẽ hơn. Ông bà không chỉ là người giữ trẻ, mà là ký ức sống của gia đình. Khi trẻ được nghe ông bà kể chuyện về những cái Tết xưa, những mâm cỗ nghèo nhưng ấm áp, trẻ sẽ hiểu rằng giá trị không nằm ở sự hào nhoáng, mà ở sự sum vầy. Đó là những bài học mà không nền tảng số nào có thể thay thế.

Cuối cùng, xã hội cần tạo điều kiện để gia đình làm tròn vai trò giáo dục. Truyền thông cần tiết chế việc giật gân hóa bi kịch gia đình, thay vào đó là khơi gợi những thảo luận sâu sắc về tâm lý, giáo dục và mối quan hệ thế hệ. Chính sách giáo dục cần coi trọng kỹ năng sống và an toàn số. Và mỗi gia đình cần ý thức rằng, giữ gìn nếp nhà trong thời đại số không phải là giữ nguyên hình thức cũ, mà là bảo vệ tinh thần cốt lõi của sự gắn kết và yêu thương.

Câu chuyện của gia đình Beckham rồi sẽ lắng xuống. Nhưng những câu hỏi mà nó đặt ra thì không. Khi Tết âm lịch đang đến gần, trong không khí sum họp, mâm cỗ cúng ông bà tổ tiên một lần nữa được bày lên, đó có lẽ là thời điểm thích hợp nhất để mỗi gia đình Việt nhìn lại: chúng ta đang truyền lại cho con cháu điều gì, không chỉ bằng lời nói, mà bằng chính cách chúng ta sống cùng nhau.

Lê Thọ Bình