Trung Quốc đón làn sóng 'chảy máu chất xám ngược' từ Mỹ

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ là “thỏi nam châm” của khoa học toàn cầu. Những sinh viên, nhà nghiên cứu tài năng từ khắp nơi tìm đến các trường đại học và viện nghiên cứu Mỹ, rồi nhiều người ở lại, trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nước này.

Trung Quốc từng là một trong những nguồn cung nhân lực lớn cho dòng chảy đó. Nhưng cán cân đang có những chuyển động mới, The Diplomat nhận định ngày 21/10.

Ngày càng nhiều nhà khoa học gốc Trung Quốc, trong đó có những tên tuổi đã gây dựng sự nghiệp lâu năm tại Mỹ, lựa chọn trở về. Đáng chú ý hơn, Bắc Kinh đang chủ động biến xu hướng này thành một lợi thế trong cuộc cạnh tranh khoa học - công nghệ với Washington.

Những bộ óc từng rời Trung Quốc nay quay trở lại

Mùa hè năm nay, việc hơn một chục nhà khoa học có vị thế tại các trường đại học Mỹ chuyển sang Trung Quốc đã gây chú ý trong giới nghiên cứu quốc tế.

Họ hoạt động trong những lĩnh vực đang được xem là nền tảng của công nghệ tương lai, từ trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán lượng tử đến hóa sinh và y sinh.

Một trường hợp nổi bật là nhà khoa học đoạt giải Nobel Hóa học Omar Yaghi, người rời Đại học California, Berkeley để lãnh đạo một viện nghiên cứu AI tại Đại học Thanh Hoa. Một số thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ cũng chuyển sang các vị trí tại Trung Quốc. Nhiều người đã dành hơn một thập kỷ, thậm chí vài thập kỷ, xây dựng sự nghiệp ở Mỹ.

Đây là sự đảo chiều đáng chú ý của một dòng chảy từng kéo dài nhiều thế hệ.

Trong hơn nửa thế kỷ, Mỹ có lợi thế đặc biệt trong việc thu hút nhân tài quốc tế. Các trường đại học Mỹ sở hữu nguồn tài trợ nghiên cứu lớn, cơ sở vật chất hàng đầu và môi trường học thuật tương đối cởi mở. Sinh viên quốc tế sau khi tốt nghiệp cũng có nhiều con đường để tiếp tục nghiên cứu và làm việc tại Mỹ.

Năm 2021, người sinh ra ở nước ngoài chiếm 43% lực lượng lao động khoa học và kỹ thuật tại Mỹ có bằng tiến sĩ. Riêng các nhà nghiên cứu gốc Trung Quốc có tỷ lệ ở lại rất cao: 81% những người nhận bằng tiến sĩ bằng thị thực tạm thời vẫn ở Mỹ sau một thập kỷ.

Nói cách khác, Mỹ từng hưởng lợi rất lớn từ một “đường ống” nhân tài toàn cầu. Giờ đây, một phần của dòng chảy ấy đang quay ngược.

Chủ nhân giải Nobel Hóa học Omar Yaghi giờ làm Giám đốc Viện nghiên cứu Vật liệu AI tại Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc. Ảnh: UC Berkeley

Khi Washington siết cửa, Bắc Kinh mở rộng lối vào

Sự trở về của các nhà khoa học không thể chỉ được giải thích bằng sức hút ngày càng lớn của Trung Quốc.

Ở phía bên kia Thái Bình Dương, môi trường nghiên cứu tại Mỹ cũng đang thay đổi.

Chương trình “China Initiative” (Sáng kiến Trung Quốc) được Bộ Tư pháp Mỹ triển khai năm 2018 nhằm điều tra các nghi vấn liên quan hoạt động gián điệp và đánh cắp bí mật thương mại.

Tuy nhiên, chương trình gây tranh cãi trong giới học thuật. Một số vụ việc, trong đó có trường hợp giáo sư Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) Gang Chen bị bắt năm 2021 trước khi các cáo buộc bị hủy bỏ, làm gia tăng lo ngại về việc các nhà khoa học gốc Trung Quốc bị soi xét.

Khảo sát các nhà khoa học gốc Trung Quốc tại Mỹ cho thấy 72% cảm thấy không an toàn khi tiến hành nghiên cứu, trong khi 61% từng cân nhắc rời Mỹ, theo Trung tâm về các định chế và kinh tế Trung Quốc, Đại học Standford (Mỹ). Có tới 45% các nhà nghiên cứu có tài trợ liên bang cho biết họ muốn tránh nộp đơn xin tài trợ vì lo ngại trách nhiệm pháp lý hoặc những nghi ngờ liên quan đến hợp tác với Trung Quốc.

Chính sách thị thực và việc tăng cường giám sát các nhà nghiên cứu nước ngoài tiếp tục tạo thêm bất định. Trong khi đó, những tranh luận về ngân sách nghiên cứu liên bang cũng khiến một bộ phận các nhà khoa học, đặc biệt là những người đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp, cân nhắc những lựa chọn khác.

Trung Quốc đã nhanh chóng nhận ra khoảng trống đó.

Phát biểu tại một hội nghị khoa học và công nghệ quốc gia trong mùa hè, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi Trung Quốc “nắm bắt cơ hội do dòng chảy nhân tài toàn cầu tạo ra” và chủ động thu hút các nhà khoa học trẻ xuất sắc cùng những nhóm nghiên cứu từ nước ngoài.

Lời kêu gọi đi kèm nguồn lực đáng kể. Năm 2024, Trung Quốc chi 3.630 tỷ nhân dân tệ (hơn 14.000 tỷ đồng) cho nghiên cứu và phát triển, tương đương khoảng 2,7% GDP. Các nhà nghiên cứu đủ điều kiện có thể nhận vốn khởi nghiệp, trợ cấp nhà ở và khoản tài trợ nghiên cứu lên tới 800.000 nhân dân tệ.

Với Trung Quốc, đây dường như là thời điểm thuận lợi để chuyển từ vị thế “nguồn cung nhân tài” sang vị thế “điểm đến của nhân tài”.

GS.TS Charles Lieber là một nhà hóa học, chuyên gia công nghệ nano người Mỹ, từng là Trưởng Khoa Hóa học và Sinh học Hóa học tại Đại học Harvard (Mỹ). Nay ông làm việc toàn thời gian tại cơ sở Thâm Quyến thuộc Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), đồng thời là giám đốc sáng lập của i-BRAIN thuộc Viện Nghiên cứu và Chuyển giao Y học Thâm Quyến. Ảnh: WSJ

Không chỉ kéo người về mà kéo theo cả mạng lưới tri thức

Một nhà khoa học trở về Trung Quốc không chỉ mang theo kiến thức. Họ còn mang theo kinh nghiệm làm việc trong những phòng thí nghiệm hàng đầu, phương pháp nghiên cứu, mạng lưới đồng nghiệp quốc tế và những mối quan hệ được xây dựng qua nhiều năm. Đây có thể là phần giá trị nhất đối với Trung Quốc.

Một nghiên cứu được Đại học Standford trích dẫn ước tính, các nhà khoa học hồi hương đóng góp tới 38% số công trình khoa học của các cơ quan nghiên cứu Trung Quốc, trong khi các học giả gốc Trung Quốc ở nước ngoài đóng góp 27% số công trình của các cơ quan nghiên cứu Mỹ. Những công trình có sự tham gia của các nhóm này cũng nhận được số lượt trích dẫn trung bình cao hơn, cho thấy giá trị của các mạng lưới quốc tế mà họ duy trì.

Trung Quốc đồng thời tìm cách cải thiện môi trường nghiên cứu trong nước. Một chỉ thị năm 2023 nhằm giảm gánh nặng hành chính và áp lực “công bố hoặc bị đào thải” yêu cầu các nhà khoa học trẻ dành hơn 80% thời gian làm việc trực tiếp cho nghiên cứu. Một số viện nghiên cứu mới áp dụng mô hình giảm thiểu thủ tục hành chính và gánh nặng xin tài trợ.

Với một số nhà khoa học, sức hấp dẫn của Trung Quốc còn nằm ở khả năng đưa nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm nhanh hơn.

Quy mô của ngành công nghiệp Trung Quốc, đặc biệt trong lĩnh vực y sinh, tạo điều kiện để kết nối nghiên cứu với sản xuất và ứng dụng. Nhà miễn dịch học Ma Shixin cho biết, sự phát triển nhanh của ngành y sinh Trung Quốc cho phép ông chuyển kết quả nghiên cứu thành ứng dụng lâm sàng nhanh hơn.

Đó là một lợi thế không nhỏ: nhân tài trở về không chỉ được trao một vị trí nghiên cứu, mà còn có thể tìm thấy cả một hệ sinh thái để biến ý tưởng thành sản phẩm.

Sinh viên tại một buổi lễ trao bằng ở Đại học Harvard, bang Massachusetts, Mỹ. Ảnh: Getty Images.

Cuộc đua công nghệ bắt đầu từ cuộc đua giành người tài

Đằng sau sự dịch chuyển nhân lực là một cuộc cạnh tranh lớn hơn nhiều.

Mỹ đang tìm cách duy trì ưu thế trong những công nghệ chiến lược, đồng thời hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc với các công nghệ tiên tiến, trong đó có chất bán dẫn cao cấp. Trung Quốc tìm cách vượt qua những điểm nghẽn này và thu hẹp khoảng cách trong các lĩnh vực như AI và điện toán lượng tử.

Trong cuộc đua đó, nhân tài là nguồn lực đặc biệt khó thay thế.

Một báo cáo của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế (CEIP), một viện nghiên cứu ở Mỹ chuyên nghiên cứu quan hệ quốc tế, cho thấy 57% các nhà nghiên cứu AI tinh hoa trong mẫu khảo sát năm 2025 có bằng đại học từ Trung Quốc. Mỹ vẫn là nước nhập khẩu ròng nhân tài AI, trong khi Trung Quốc vẫn chịu tình trạng mất nhân tài ròng. Tuy nhiên, lợi thế của Mỹ phụ thuộc đáng kể vào khả năng tiếp tục thu hút và giữ chân những nhà khoa học được đào tạo ở nước ngoài.

Vì thế, vấn đề không chỉ là một vài giáo sư nổi tiếng rời Mỹ. Điều đáng chú ý hơn là nguy cơ “đường ống” nhân tài bị thu hẹp.

Nếu những sinh viên xuất sắc không còn coi Mỹ là điểm đến ưu tiên để học tiến sĩ, nếu ít người ở lại làm nghiên cứu sau tiến sĩ và nếu các nhà khoa học ngày càng khó tiếp cận nguồn tài trợ, Mỹ có thể mất dần cơ chế từng giúp nước này liên tục bổ sung nhân lực cho nền khoa học.

Theo tiến sĩ Lizzi Lee, chuyên gia thuộc Viện Chính sách xã hội châu Á, nếu ít sinh viên Trung Quốc hàng đầu đến Mỹ học tiến sĩ, ít người ở lại làm nghiên cứu sau tiến sĩ và giảng viên ngày càng thiếu nguồn tài trợ, Mỹ sẽ không chỉ mất những tài năng hiện tại mà còn mất một phần cơ chế từng giúp duy trì “đường ống” khoa học của nước này.

Đối với Trung Quốc, đây chính là khoảng trống có thể tận dụng.

Bắc Kinh không nhất thiết phải ngay lập tức vượt Washington về mọi mặt. Nhưng nếu có thể thu hút những người từng được đào tạo trong hệ thống khoa học Mỹ, kết hợp kinh nghiệm của họ với nguồn đầu tư trong nước và một nền công nghiệp quy mô lớn, Trung Quốc có thể rút ngắn đáng kể quá trình xây dựng năng lực công nghệ.

Theo Reuters, Kế hoạch Khải Minh đã được triển khai khá kín đáo và không công khai danh sách người được tuyển. Ảnh: Scholars Bridge

Dòng chảy mới và cuộc tái phân bổ sức mạnh khoa học

Sẽ còn quá sớm để nói dòng chảy nhân tài toàn cầu đã hoàn toàn đảo chiều. Mỹ vẫn là nước nhập khẩu ròng nhân tài khoa học, trong khi Trung Quốc vẫn đối mặt tình trạng mất nhân tài ròng.

Nhưng sự thay đổi đang diễn ra đủ rõ để trở thành một vấn đề chiến lược.

Một nhà khoa học trở về có thể mang theo kiến thức, kinh nghiệm, mạng lưới hợp tác và những kết nối quốc tế được tích lũy trong nhiều năm. Một vài trường hợp có thể chưa tạo ra khác biệt lớn. Nhưng nếu xu hướng kéo dài, tác động cộng dồn có thể đáng kể.

Cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung vì thế không chỉ diễn ra trong các nhà máy chip, phòng thí nghiệm AI hay những trung tâm nghiên cứu lượng tử.

Nó còn diễn ra âm thầm trong các trường đại học, nơi những nhà khoa học trẻ lựa chọn học tập; trong các phòng thí nghiệm, nơi các nhà nghiên cứu quyết định ở lại hay ra đi; và trong những chính sách có thể khiến một bộ óc tài năng cảm thấy được chào đón hoặc trở nên dè dặt.

Mỹ từng xây dựng một phần sức mạnh khoa học của mình bằng khả năng thu hút nhân tài từ thế giới. Trung Quốc giờ đây đang thử biến chính những người từng được hệ thống ấy đào tạo thành một nguồn lực cho cuộc đua công nghệ của mình.

Và nếu dòng chảy này tiếp tục, cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung trong những công nghệ định hình tương lai có thể được quyết định không chỉ bởi ai sở hữu nhiều tiền hơn hay những con chip tiên tiến hơn, mà còn bởi một câu hỏi giản dị hơn: Những bộ óc giỏi nhất sẽ chọn nơi nào để xây dựng tương lai?

Giới nghiên cứu Trung Quốc phát triển một phương pháp giúp tăng đáng kể độ bền cho một công nghệ chip nhớ mới nổi. Ảnh: Tech 360

Thái An