Triệu Việt Vương và những đóng góp quan trọng đối với chiến tranh du kích

Đáng chú ý, trong dòng chảy các tích trò và lời dẫn cùng phát biểu của các nhà nghiên cứu lịch sử có uy tín, đều thống nhất nhận định: Triệu Việt Vương không chỉ là một vị vua anh minh, mà còn là người có đóng góp quan trọng đối với sự phát triển nghệ thuật chiến tranh du kích trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc. Trong cuốn "Tìm hiểu về tổ tiên ta đánh giặc", Thượng tướng, GS Hoàng Minh Thảo đánh giá: Dạ Trạch là căn cứ địa kháng chiến đầu tiên của người Việt Nam và Triệu Quang Phục cũng là người Việt Nam đầu tiên mà qua ghi chép của sử sách đã áp dụng chiến tranh du kích "lại vô ảnh, khứ vô hình" tiêu hao sinh lực địch, tiến tới giành chiến thắng hoàn toàn. Từ thực tiễn chiến đấu tại khu vực đầm Dạ Trạch, những sáng tạo quân sự của ông đã vượt khỏi khuôn khổ thời đại, trở thành di sản quý báu, có sức sống lâu bền trong nghệ thuật quân sự Việt Nam.

“Giữ đất hiểm, dùng kỳ binh” - Tư duy quân sự vượt thời đại

"Đại Việt sử ký toàn thư" đã dành một nhận định ngắn gọn nhưng hàm chứa giá trị lớn khi nói về Triệu Quang Phục: “Vua giữ đất hiểm, dùng kỳ binh để dẹp giặc lớn”. Câu chữ súc tích ấy không chỉ phản ánh một chiến công quân sự, mà còn khái quát một bước phát triển mang tính đột phá trong tư duy chiến tranh của dân tộc Việt Nam. “Đất hiểm” là đầm Dạ Trạch xưa kia là vùng đầm lầy lau sậy mênh mông. Còn “kỳ binh” chính là nghệ thuật dụng binh linh hoạt, sáng tạo, mà ngày nay có thể gọi bằng một khái niệm quen thuộc, đó là chiến tranh du kích.

Bức tranh vẽ Triệu Quang Phục tả xung hữu đột cưỡi ngựa đánh giặc Lương xâm lược. Ảnh: Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội

Đặt trong bối cảnh lịch sử giữa thế kỷ VI, khi nhà Lương huy động đại quân xâm lược nước Vạn Xuân, nhận định trên càng cho thấy tầm vóc của Triệu Quang Phục. Trước một đối thủ mạnh hơn nhiều lần, nếu lựa chọn đối đầu trực diện sẽ đồng nghĩa với thất bại. Chính vì vậy, vị tướng tài ba đã chủ động thay đổi phương thức tác chiến, chuyển từ phòng ngự bị động sang tư duy chiến tranh phi đối xứng, lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều.

Đây không chỉ là một sự ứng biến tình thế, mà là biểu hiện của một tư duy quân sự sắc sảo, vượt trước thời đại. Nếu như ở giai đoạn đầu kháng chiến, dưới sự chỉ huy của Lý Nam Đế, quân ta còn nặng về phòng ngự và giao chiến chính diện, thì đến khi Triệu Quang Phục được giao nắm quyền, chiến tranh đã bước sang một giai đoạn mới, đó là giai đoạn của sáng tạo chiến lược.

Đầm Dạ Trạch và lối đánh du kích sáng tạo, độc đáo

Theo sử liệu, vào khoảng giữa năm 545, Trần Bá Tiên chỉ huy quân Lương với lực lượng đông, tổ chức chặt chẽ đã dồn dập tấn công vào Giao Châu, buộc Lý Nam Đế phải lui về động Khuất Lạo và sau đó giao lại binh quyền cho Triệu Quang Phục. Trong thế bất lợi, Triệu Quang Phục đã đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt, đó là rút quân về đầm Dạ Trạch, xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài.

Đây là lựa chọn có ý nghĩa chiến lược đặc biệt bởi đầm Dạ Trạch là vùng đất rộng, lau sậy rậm rạp, đường đi hiểm trở, bốn bề bùn lầy, chỉ có thể di chuyển bằng thuyền độc mộc. Địa hình ấy khiến quân địch dù đông và mạnh cũng không thể phát huy ưu thế. Từ căn cứ này, Triệu Quang Phục đã hình thành một phương thức tác chiến sáng tạo, hiệu quả, đó là sử dụng chiến thuật “ẩn - hiện” linh hoạt. Ban ngày, quân sĩ tuyệt đối giữ bí mật, không để lộ dấu vết; ban đêm bất ngờ xuất kích, đánh vào doanh trại địch, cướp lương thực, tiêu hao sinh lực. Lối đánh “lai vô ảnh, khứ vô hình” khiến quân Lương luôn trong trạng thái bị động, căng thẳng.

Lễ hội đền thờ Triệu Việt Vương được tổ chức trang trọng, thành kính, thu hút đông đảo du khách thập phương tham dự. Ảnh: HOÀNG HUYỀN

Cùng với đó, ông còn sử dụng nghệ thuật biến đầm lầy thành “trận địa tự nhiên”, buộc đối phương sa lầy, phân tán lực lượng, mất khả năng cơ động. Đồng thời, thực hiện kế sách “đánh lâu dài”. Nhận thức rõ tương quan lực lượng, ông không chủ trương quyết chiến nhanh, mà kiên trì cầm cự, tiêu hao địch, từng bước chuyển hóa thế trận. Sau gần 4 năm, quân Lương ngày càng suy yếu, trong khi lực lượng ta ngày càng vững mạnh. Chính những yếu tố này đã tạo nên bước ngoặt của cuộc kháng chiến. Năm 550, khi nội bộ nhà Lương rối loạn, Triệu Quang Phục chớp thời cơ phản công, đánh bại hoàn toàn quân xâm lược, giành lại quyền tự chủ cho đất nước.

Đánh giá về chiến công hiển hách này, nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, nghệ thuật quân sự uy tín của Việt Nam đã khẳng định: Dạ Trạch là căn cứ kháng chiến đầu tiên của người Việt, và Triệu Quang Phục là một trong những người đầu tiên trong sử sách vận dụng chiến tranh du kích một cách rõ nét.

“Di sản” quý để lại cho hậu thế

Từ thực tiễn chiến đấu ở Dạ Trạch, có thể khẳng định, Triệu Quang Phục không chỉ là một vị vua anh hùng, mà còn là người vận dụng, phát triển sáng tạo nghệ thuật chiến tranh du kích Việt Nam. Những yếu tố cốt lõi của lối đánh này đã được ông xác lập khá đầy đủ, đó là chủ trương lấy nhỏ thắng lớn, lấy yếu chống mạnh; dựa vào địa hình và nhân dân; sử dụng lối đánh tiêu hao, đánh lâu dài và kết hợp linh hoạt giữa ẩn và hiện.

Đây không phải những biện pháp rời rạc, mà là một hệ thống tư duy quân sự hoàn chỉnh, mang tính khái quát cao, có giá trị lâu dài. Lịch sử cho thấy, những tư tưởng ấy đã được kế thừa và phát triển qua các thời kỳ. Tiêu biểu có thể kể đến thời Trần, trong kháng chiến chống Nguyên - Mông, nghệ thuật “vườn không nhà trống”, quấy rối hậu cần địch mang đậm dấu ấn du kích. Tiếp đó, các cuộc khởi nghĩa nông dân, đặc biệt là khởi nghĩa Bãi Sậy ngay trên chính vùng đất Dạ Trạch sau này đã có sự học hỏi, vận dụng sáng tạo lối đánh này.

Trong thời đại Hồ Chí Minh, chiến tranh du kích được nâng lên tầm học thuyết chiến tranh nhân dân, trở thành nhân tố quyết định thắng lợi của các cuộc kháng chiến hiện đại. Như vậy, từ một căn cứ đầm lầy ở thế kỷ VI, một tư duy quân sự đã được phát triển thành truyền thống xuyên suốt của dân tộc - truyền thống chiến tranh nhân dân, toàn dân đánh giặc.

Vận dụng sáng tạo nghệ thuật chiến tranh du kích trong điều kiện mới

Từ những cứ liệu lịch sử và thực tiễn chiến đấu, có thể khẳng định: Triệu Việt Vương - Triệu Quang Phục là một trong những người có công khai mở và định hình lối đánh du kích trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Hiện nay, trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực diễn biến nhanh chóng, phức tạp, các hình thái chiến tranh có nhiều thay đổi, song những giá trị cốt lõi trong nghệ thuật quân sự mà Triệu Quang Phục để lại vẫn giữ nguyên giá trị.

Trước sự phát triển mới của nghệ thuật quân sự, Quân đội nhân dân Việt Nam cần vận dụng, kế thừa một cách sáng tạo, phù hợp nghệ thuật chiến tranh du kích mà Triệu Quang Phục vận dụng, phát triển thêm, bảo đảm phù hợp với điều kiện chiến tranh hiện đại và yêu cầu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Trong đó, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc tư tưởng lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều, nhưng được nâng lên tầm cao mới bằng việc kết hợp sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc với sức mạnh của khoa học - công nghệ. Nếu như trước đây, địa hình đầm Dạ Trạch là “trận địa tự nhiên”, thì ngày nay, không gian mạng, không gian vũ trụ, cùng các yếu tố địa - chính trị, kinh tế, thông tin… cũng trở thành những “không gian tác chiến” mới cần được khai thác hiệu quả.

Cùng với đó, cần phát huy cao độ tư tưởng chiến tranh nhân dân, xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân ngày càng vững chắc. Bài học “dựa vào dân, vì dân mà chiến đấu” từ thời Triệu Việt Vương vẫn là nguyên lý bất biến. Trong điều kiện hiện nay, điều đó được thể hiện ở việc xây dựng “thế trận lòng dân”, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, Quân đội; đồng thời phát huy vai trò của các lực lượng tại chỗ, lực lượng dự bị, dân quân tự vệ trong bảo vệ địa bàn.

Ngoài ra, cần nghiên cứu, vận dụng linh hoạt nguyên lý cơ động, linh hoạt, bất ngờ, kết hợp chặt chẽ giữa tác chiến chính quy và phi đối xứng. Trong chiến tranh hiện đại, đối phương có thể vượt trội về công nghệ, vũ khí, song vẫn tồn tại những điểm yếu có thể khai thác. Vì vậy, cần phát triển các hình thức tác chiến mới như tác chiến điện tử, tác chiến không gian mạng, chiến tranh thông tin… theo tinh thần “kỳ binh” trong điều kiện mới. Đồng thời, kiên trì tư tưởng đánh lâu dài, chủ động tạo và nắm thời cơ; trong mọi tình huống, phải giữ vững thế chủ động chiến lược, không để bị bất ngờ kết hợp sẵn sàng chuyển hóa thế trận khi thời cơ xuất hiện, giành thắng lợi hoàn toàn, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.