Triển khai Nghị quyết 80: Để văn hóa trở thành động lực phát triển của đất nước: Bài 2: Văn hóa không vận hành bằng... khẩu hiệu

Đâu là giá trị cốt lõi

Chúng ta nói về văn hóa cộng đồng, nhưng lại phát triển những khu đô thị mà hàng chục nghìn người sống cạnh nhau nhưng không hề quen biết nhau. Những đứa trẻ lớn lên trong các tòa nhà cao tầng, thiếu sân chơi, thiếu không gian gặp gỡ, thiếu những ký ức chung với cộng đồng nơi mình sống. Người già sống cô lập trong căn hộ. Người trẻ đi làm từ sáng đến tối. Các mối quan hệ xã hội dần được thay thế bằng màn hình điện thoại. Trong khi đó, chúng ta vẫn tự hào rằng tinh thần cộng đồng là một giá trị cốt lõi của người Việt.

Chúng ta nói về văn hóa gia đình, nhưng mô hình phát triển kinh tế lại đang khiến thời gian dành cho gia đình ngày càng bị thu hẹp. Cha mẹ làm việc nhiều hơn, con cái tiếp xúc với thiết bị điện tử nhiều hơn, các thế hệ ít trò chuyện với nhau hơn. Tỷ lệ căng thẳng tâm lý, cảm giác cô đơn và những đứt gãy trong quan hệ gia đình xuất hiện ngày càng rõ. Chúng ta vẫn tổ chức Ngày Gia đình Việt Nam, vẫn có những khẩu hiệu về gia đình, nhưng những điều kiện vật chất và xã hội để gia đình thực sự phát triển lại chưa được đặt ở vị trí trung tâm.

Rước kiệu tại Lễ hội đền Thái Vi

Chúng ta nói về truyền thống hiếu học, nhưng nhiều nơi lại biến giáo dục thành một cuộc đua thành tích. Trẻ em học rất nhiều nhưng chưa chắc đã yêu việc học. Nhiều gia đình đầu tư rất lớn cho giáo dục nhưng mục tiêu chủ yếu là thi đỗ, có bằng cấp hoặc có công việc ổn định. Giá trị cốt lõi của hiếu học trong truyền thống Việt Nam vốn là tinh thần học để hiểu biết, để trưởng thành và để đóng góp cho xã hội, nhưng trong không ít trường hợp đã bị thu hẹp thành áp lực cạnh tranh và thành tích.

Chúng ta nói về sự tử tế, nhưng môi trường xã hội lại thường tưởng thưởng cho sự nhanh nhạy hơn là sự chính trực, tưởng thưởng cho kết quả hơn là quá trình, tưởng thưởng cho hình ảnh hơn là giá trị thực chất. Khi đó, xã hội bắt đầu gửi những tín hiệu mâu thuẫn cho con người. Một mặt dạy những giá trị tốt đẹp, mặt khác lại tạo ra những cơ chế khiến các giá trị đó khó tồn tại.

Đây chính là hậu quả lớn nhất của việc nhìn văn hóa như một lĩnh vực riêng biệt thay vì nhìn nó như một hệ điều hành của xã hội. Một biểu hiện khác là trong công nghiệp văn hóa. Chúng ta thường cố gắng kể cho thế giới biết Việt Nam có gì. Nhưng lại ít đặt câu hỏi thế giới đang cần điều gì từ Việt Nam.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Nhiều sản phẩm văn hóa hiện nay tập trung vào việc giới thiệu bản sắc, giới thiệu lịch sử, giới thiệu truyền thống. Điều đó không sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc giới thiệu thì văn hóa khó tạo ra sức ảnh hưởng toàn cầu. Thế giới không quan tâm đến một dân tộc chỉ vì dân tộc đó có lịch sử lâu đời. Hầu như quốc gia nào cũng có lịch sử của riêng mình. Điều thế giới quan tâm là dân tộc đó đang mang lại giá trị gì cho hiện tại và tương lai của nhân loại. Nhật Bản không được thế giới nhớ đến vì họ liên tục kể về thời kỳ samurai. Họ được nhớ đến vì tinh thần kỷ luật, sự chỉn chu, chất lượng sản phẩm và triết lý hoàn thiện bản thân.

Lễ hội chùa Hương, Ninh Bình

Các nước Bắc Âu không nổi tiếng vì họ liên tục tái hiện lịch sử Viking. Họ được biết đến bởi chất lượng sống, sự tin cậy xã hội, giáo dục và các mô hình phát triển bền vững. Điều đáng suy nghĩ là Việt Nam hiện nay vẫn chưa thật sự xác định được đâu là giá trị mà mình có thể đóng góp cho thế giới trong thế kỷ XXI.

Chúng ta thường bắt đầu từ câu hỏi: "Làm sao giữ gìn bản sắc?". Trong khi đáng lẽ phải đặt thêm câu hỏi: "Từ bản sắc đó, chúng ta tạo ra được điều gì có giá trị cho nhân loại?". Nếu không trả lời được câu hỏi thứ hai, văn hóa sẽ mãi xoay quanh việc bảo tồn và trình diễn.

Quản lý và kiến tạo văn hóa

Một hệ quả sâu xa hơn nữa đang xuất hiện trong đời sống xã hội. Đó là nhiều người trẻ bắt đầu cảm thấy khoảng cách giữa những điều được nói và những điều đang diễn ra trong thực tế. Họ được nghe về những giá trị đẹp đẽ nhưng lại nhìn thấy những hành vi trái ngược. Họ được dạy về tinh thần cộng đồng nhưng chứng kiến sự vô cảm ở nhiều nơi. Họ được dạy về sự trung thực nhưng thấy nhiều trường hợp thành công bằng con đường khác. Họ được dạy về văn hóa nhưng ít thấy văn hóa hiện diện trong cách xã hội vận hành. Khi khoảng cách này ngày càng lớn, điều bị tổn hại không chỉ là hiệu quả của các chương trình văn hóa.

Điều bị tổn hại là niềm tin. Khi niềm tin suy giảm, xã hội sẽ phải trả giá rất đắt. Bởi niềm tin chính là dạng vốn văn hóa quý giá nhất của một quốc gia. Một xã hội có niềm tin cao sẽ hợp tác dễ hơn, chi phí giao dịch thấp hơn, đổi mới sáng tạo nhanh hơn, quản trị hiệu quả hơn và phát triển bền vững hơn. Ngược lại, khi niềm tin suy giảm, xã hội sẽ phải dùng nhiều quy định hơn, nhiều kiểm soát hơn, nhiều nguồn lực hơn để giải quyết những vấn đề vốn có thể được xử lý bằng ý thức và trách nhiệm. Vì vậy, câu chuyện văn hóa của Việt Nam hiện nay thực chất không nằm ở việc có thêm bao nhiêu lễ hội, bao nhiêu di sản hay bao nhiêu sự kiện. Câu chuyện lớn hơn là liệu chúng ta có đủ dũng cảm để chuyển từ tư duy "quản lý văn hóa" sang tư duy "kiến tạo văn hóa" hay không.

Quản lý văn hóa là giữ cho những gì đang có không mất đi. Kiến tạo văn hóa là làm cho những giá trị tốt đẹp trở thành một phần của đời sống hiện đại, tác động đến cách con người sống, học tập, làm việc, yêu thương, hợp tác và xây dựng tương lai. Đó mới là thách thức và cũng là nơi quyết định văn hóa sẽ tiếp tục là một lĩnh vực bên lề hay trở thành nền tảng chiến lược của sự phát triển quốc gia trong những thập niên tới. Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không phải là sự lệch pha này tồn tại, mà là nó đã tồn tại trong một thời gian khá dài nhưng lại rất ít được nhìn nhận như một vấn đề phát triển thực sự. Nguyên nhân sâu xa nằm ở chỗ những gì chúng ta đang làm về văn hóa nhìn từ bên ngoài đều có vẻ đúng. Chúng ta có nhiều lễ hội hơn, nhiều di sản được công nhận hơn, nhiều công trình văn hóa hơn, nhiều hoạt động tuyên truyền hơn, nhiều sự kiện quy mô lớn hơn. Nếu chỉ nhìn bằng các chỉ số bề mặt, rất dễ hình thành cảm giác rằng văn hóa đang được quan tâm và phát triển.

Đồng bào Chơro, TP.Đồng Nai biểu diễn cồng chiêng trong lễ hội Sayangva

Nhưng vấn đề của văn hóa chưa bao giờ nằm ở số lượng hoạt động. Vấn đề nằm ở việc những hoạt động đó có làm thay đổi chất lượng con người và chất lượng xã hội hay không.

Chính ở điểm này, sự lệch pha bắt đầu xuất hiện. Khi một xã hội quen đánh giá văn hóa bằng những gì có thể nhìn thấy, người ta sẽ dần bỏ quên những thứ quan trọng nhất của văn hóa vì chúng vốn vô hình. Không ai nhìn thấy được mức độ tin cậy giữa con người với nhau. Không ai nhìn thấy được tinh thần trách nhiệm đang tăng lên hay giảm xuống. Không ai nhìn thấy được khả năng hợp tác xã hội đang mạnh lên hay yếu đi. Không ai nhìn thấy được sự tử tế, lòng trung thực hay ý thức cộng đồng bằng những con số đơn giản. Trong khi đó, đây mới là những thứ quyết định sức mạnh thật sự của một nền văn hóa.

Vấn đề là chúng ta đã đặt trọng tâm vào phần biểu hiện của văn hóa nhiều hơn phần vận hành của văn hóa. Trong thực tế, văn hóa không nằm ở sân khấu. Văn hóa nằm ở đời sống. Văn hóa không nằm ở việc kể về lịch sử mà nằm ở việc những bài học lịch sử đó có trở thành năng lực ứng xử với hiện tại hay không.

Một dân tộc không thể phát triển lâu dài chỉ bằng tiền bạc, công nghệ hay hạ tầng. Những thứ đó rất quan trọng nhưng chúng không trả lời được câu hỏi: chúng ta đang đi về đâu. Chỉ có văn hóa mới làm được điều đó. Văn hóa giúp một cộng đồng xác định điều gì là quan trọng, điều gì đáng theo đuổi, điều gì cần bảo vệ và điều gì cần thay đổi. Văn hóa tạo ra một tầm nhìn chung để hàng triệu con người khác nhau vẫn có thể đi cùng một hướng. Nếu văn hóa chỉ dừng lại ở việc bảo tồn quá khứ mà không tham gia vào việc kiến tạo tương lai, xã hội vẫn có thể tăng trưởng nhưng rất khó phát triển một cách có chiều sâu.

Xét đến cùng, văn hóa không phải là thứ được trưng bày để người ta ngắm nhìn. Văn hóa là hệ điều hành vô hình của xã hội. Khi hệ điều hành đó vận hành tốt, mọi lĩnh vực khác đều được nâng đỡ. Một dân tộc không suy yếu vì thiếu lễ hội, thiếu di sản hay thiếu hoạt động văn hóa; một dân tộc suy yếu khi những giá trị mà họ tuyên bố không còn hiện diện trong cách họ sống, hợp tác và xây dựng tương lai.

(Còn tiếp...)

THUẬN NAM - DUY LUÂN