Trí tuệ nhân tạo dần trở thành 'trung tâm' trong giáo dục số

Khi trí tuệ nhân tạo dần trở thành "trung tâm" trong giáo dục số.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) phát triển nhanh, một trong những vấn đề lớn được đặt ra là làm sao ứng dụng AI mà không làm suy giảm năng lực tư duy của người học. Các chuyên gia cho rằng nếu sử dụng không đúng cách, AI có thể khiến học sinh phụ thuộc vào công nghệ thay vì tự suy nghĩ.

Để giải quyết bài toán này, TS. Nguyễn Hà Hùng Chương, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), đề xuất mô hình sư phạm PAIR gồm 4 bước: Xác định vấn đề, sử dụng AI hỗ trợ, tương tác kiểm chứng và phản tư.

Theo TS Chương, điểm cốt lõi là người học vẫn phải chủ động ở những khâu quan trọng như đặt câu hỏi và sáng tạo nội dung. “Việc khuyến nghị không sử dụng AI ở một số bước giúp bảo vệ sự tò mò tự nhiên và khả năng tư duy độc lập của người học”, TS Chương nhấn mạnh.

Một ví dụ được đưa ra là khi học về virus SARS-CoV-2, học sinh không nên yêu cầu AI đưa ra kết luận sẵn mà cần sử dụng AI như công cụ hỗ trợ để tự tìm hiểu và phân tích vấn đề.

Ở góc độ triển khai, NCS Bùi Quốc Anh, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho biết nhiều hệ thống AI hiện nay đang chuyển từ việc cung cấp đáp án sang hướng “dẫn dắt tư duy”.

Theo đó, thay vì đưa ra lời giải ngay lập tức, hệ thống sẽ gợi ý theo nhiều bước, từ định hướng cách tiếp cận, nhắc lại kiến thức đến hướng dẫn từng phần. Chỉ ở bước cuối cùng, người học mới nhận được đáp án hoàn chỉnh.

“Dữ liệu thực tế cho thấy, học sinh ít lựa chọn nhận đáp án trực tiếp hơn mà chủ động đi qua các bước gợi ý để tự giải bài”, ông Quốc Anh cho biết.

Bên cạnh đó, công nghệ bản đồ kiến thức (Knowledge Graph) đang giúp thay đổi cách đánh giá năng lực học sinh. Thay vì chỉ dựa vào điểm số tổng thể, hệ thống có thể phân tích chi tiết từng phần kiến thức mà học sinh đã nắm vững hoặc còn thiếu. Nhờ đó, giáo viên có thể nhanh chóng nhận diện điểm mạnh, điểm yếu của từng học sinh để điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp.

Không chỉ trong giảng dạy, AI còn đang tạo ra những thay đổi rõ nét trong quản trị giáo dục. Bà Nguyễn Thị Ngọc Lan, Chủ tịch Tập đoàn Giáo dục Atlantic, cho rằng chuyển đổi số trong giáo dục không chỉ dừng ở việc số hóa dữ liệu mà phải hướng tới việc biến dữ liệu thành công cụ hỗ trợ ra quyết định.

NCS Bùi Quốc Anh, Trường Đại học Bách Khoa (ĐHQG TP Hồ Chí Minh) chia sẻ giải pháp tại Hội thảo gần đây.

Theo bà Lan, mô hình IOC+AI có thể giúp nhà trường xử lý nhiều vấn đề tồn tại lâu nay như dữ liệu phân tán, hệ thống vận hành rời rạc và áp lực tổng hợp báo cáo thủ công.

“Khác với các hệ thống truyền thống chỉ phản ánh những gì đã xảy ra, IOC+AI có thể dự báo xu hướng và hỗ trợ nhà trường chủ động trong quản lý”, bà Lan cho biết.

Một điểm đáng chú ý là khả năng tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên. Thay vì tra cứu báo cáo, nhà quản lý có thể đặt câu hỏi trực tiếp và nhận được phân tích ngay lập tức, giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả điều hành.

Theo đó, kiến trúc hệ thống được xây dựng theo ba lớp chính: Lớp dữ liệu có nhiệm vụ tích hợp thông tin từ nhiều nguồn như cơ sở dữ liệu ngành và các phần mềm nghiệp vụ, đồng thời chuẩn hóa dữ liệu; lớp AI và phân tích ứng dụng các công nghệ như học máy để dự báo xu hướng và xử lý ngôn ngữ tự nhiên nhằm hiểu nhu cầu người dùng; lớp hiển thị, điều hành giúp trực quan hóa thông tin thông qua bảng điều khiển thông minh, kết hợp trợ lý ảo có khả năng tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên.

Cùng với đó, vấn đề bảo mật dữ liệu học sinh cũng được đặt lên hàng đầu. Các chuyên gia cho biết, nhiều giải pháp hiện nay ưu tiên xử lý dữ liệu ngay trên thiết bị hoặc đảm bảo dữ liệu được xóa sau khi xử lý, nhằm hạn chế rủi ro rò rỉ thông tin.

Ông Nguyễn Thành Trung, Giám đốc Công ty Anysoft, cho biết các nền tảng quản trị lớp học hiện nay đang hướng tới giảm tải công việc hành chính cho giáo viên, đồng thời hỗ trợ theo dõi tiến trình học tập của học sinh theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Thành Trung, giới thiệu giải pháp quản trị giúp nhà trường tối ưu vận hành và nâng cao hiệu quả giảng dạy dựa trên dữ liệu. Hệ thống Teamie Classroom cho phép giáo viên tổ chức bài học trên nền tảng tương tác, học sinh phản hồi và được đánh giá theo thời gian thực, qua đó giảm tải công việc hành chính và hỗ trợ giáo viên tập trung vào chuyên môn.

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu công nghệ mà là cách triển khai. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, AI có thể khiến người học lệ thuộc thay vì phát triển tư duy.

Do đó, nhiều ý kiến đề xuất cần áp dụng mô hình “thí điểm có kiểm soát”, tương tự như thử nghiệm trong y tế, nhằm đánh giá hiệu quả trước khi triển khai trên diện rộng. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, AI chỉ thực sự hiệu quả khi được sử dụng đúng cách, buộc người học phải suy nghĩ thay vì cung cấp sẵn đáp án.

Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo viên cũng đang thay đổi, từ người truyền đạt kiến thức sang người hướng dẫn và điều phối quá trình học tập. Đồng thời, học sinh cần trở thành người học chủ động, biết kiểm chứng thông tin và sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ.

Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc