Trao đổi về việc xác định tiền án khi giải quyết các vụ án hình sự trong thực tiễn

VKSND khu vực 1, tỉnh Phú Thọ sinh hoạt chuyên đề. Ảnh: VKS

Những vấn đề đặt ra từ thực tế một vụ án

Hiện nay, việc xác định tiền án trong một số trường hợp còn có ý kiến khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng (Viện kiểm sát, Tòa án). Điều này ít nhiều gây khó khăn trong công tác truy tố, xét xử bị can, bị cáo như thế nào cho đúng khung hình phạt. Bởi vì, khi xác định đúng tiền án sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc quyết định khung hình phạt.

Ví dụ, nếu một người đã có 1 tiền án thì lần phạm tội tiếp theo sau đó được xác định “tái phạm” thuộc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại điểm h khoản 1 Điều 52 BLHS; nếu xác định họ có 2 tiền án thì lần phạm tội tiếp sau đó là “tái phạm nguy hiểm” có thể được tính làm tình tiết định khung theo khoản 2 của Điều luật của tội phạm cụ thể hoặc cũng có thể thuộc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nếu Điều luật không có dấu hiệu cấu thành định khung “tái phạm nguy hiểm”.

Những vụ án mà bị can trước đó đã từng bị xét xử, đã thi hành xong hình phạt tù, án phí, đã hết thời hạn coi như đương nhiên xóa án tích theo Điều 70 BLHS nhưng chưa thi hành phần bồi thường trách nhiệm dân sự, còn một số khó khăn, trái quan điểm khi xác định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Hoặc đối những trường hợp người thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản nhưng chưa đủ định lượng, là một trong những tình tiết định tội quy định tại điểm b khoản 1 Điều 173 BLHS hoặc về 1 trong các tội quy định tại Điều 168, 169, 170, 171, 172, 174, 175 và 290 của Bộ luật này nhưng thuộc trường hợp hết thời hiệu thi hành án thì áp dụng có lợi, không coi đây là “tiền án”, là tình tiết định tội đối với người phạm tội hay không?

Trong phạm vi bài viết, tác giả nêu một tình huống cụ thể như sau:

Nội dung vụ án: Khoảng 16h30’ ngày 12/5/2025 và vào 12h ngày 17/5/2025, tại khu vực cầu V.L, phường T.M, tỉnh P.T, Lê Quốc H. đã 2 lần đưa ma túy loại heroin cho Phùng Quốc Đ. đem bán cho Trần Đại T1 thu lời bất chính số tiền 17.200.000 đồng, H. trả công cho Đ. mỗi lần 100.000 đồng. Khoảng 17h ngày 18/5/2025, tại khu vực huyện B.V (cũ), thành phố H.N, H. đã 1 lần bán ma túy cho Phan Ngọc T2 thu lời bất chính số tiền 800.000 đồng.

Khoảng 16h50’ ngày 21/5/2025, tại khu vực đường Lạc Long Quân thuộc tổ 1, khu Gát, phường T.M, tỉnh P.T, Lê Quốc H. còn có hành vi tàng trữ trái phép khối lượng 10,972 gam ma túy loại heroin nhằm mục đích để bán. Ngoài ra, H. còn có hành vi tàng trữ khối lượng 8,169 gam ma túy loại heroin tại nơi ở của H. nhằm mục đích để bán và sử dụng.

H. là đối tượng có nhân thân xấu. Tại Bản án số 57/2016/HS-ST ngày 31/5/2016 của TAND huyện L.T (cũ) xử phạt 48 tháng tù về tội “Trộm cắp tài sản và tiêu thụ tài sản trộm cắp do người khác phạm tội mà có” và buộc bị cáo bồi thường cho bị hại số tiền 8.928.000 đồng. Lê Quốc H. đã thi hành xong hình phạt chính và ra trại ngày năm 2020 và đã thi hành xong án phí hình sự sơ thẩm, án phí dân sự sơ thẩm và tiền truy thu năm 2016.

Bản án số 57/2016/HS-ST ngày 28/6/2016 của TAND huyện B.V (cũ) xử phạt 26 tháng tù về tội “Trộm cắp tài sản” buộc bị cáo bồi thường cho bị hại số tiền 5.335.000 đồng. Sau khi 2 bản án có hiệu lực pháp luật, TAND tỉnh P.T đã ra quyết định tổng hợp hình phạt nên xác định thời điểm chấp hành xong hình phạt tù của H. là năm 2020. H. đã thi hành xong án phí hình sự sơ thẩm, án phí dân sự sơ thẩm năm 2016.

Đến nay, H. chưa thi hành phần bồi thường trách nhiệm dân sự cho người bị hại. Xác minh tại Chi cục Thi hành án dân sự thành phố V.T (nay là Phòng Thi hành án dân sự khu vực) xác định: Chi cục THADS thành phố V.T không ra Quyết định thi hành án đối với khoản bồi thường cho bị hại do bị hại không có đơn yêu cầu thi hành án và không thuộc trường hợp Chi cục THADS phải ra quyết định thi hành án chủ động. Xác minh, làm việc với người bị hại cũng đã xác định, người bị hại không yêu cầu H. phải bồi thường số tiền trên và thời hiệu yêu cầu thi hành án đã hết. Trong thời gian trên, bị hại không gặp trở ngại khách quan hoặc sự kiện bất khả kháng để yêu cầu thi hành án.

Kiểm sát viên thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử tại một phiên tòa. Ảnh:VKS

Vướng mắc khi giải quyết vụ án

Quá trình giải quyết vụ án có khó khăn, vướng mắc trong việc xác định tình tiết tăng nặng “tái phạm” đối với Lê Quốc H. Có 2 quan điểm như sau:

Quan điểm thứ nhất: H. chưa chấp hành xong toàn bộ bản án do chưa thực hiện bồi thường trách nhiệm dân sự nên chưa được xóa án tích. Vì theo quy định tại Điều 70 của BLHS, quy định: “2. Người bị kết án đương nhiên được xóa án tích, nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo, người đó đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án và không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn sau đây:…c) 03 năm trong trường hợp bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm;”.

Đồng thời, Công văn số 64/TANDTC-PC ngày 3/4/2019 của TAND tối cao về việc Thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc về Hình sự, Dân sự và Tố tụng hành chính tại mục 7. “Người chấp hành án đã chấp hành xong hình phạt tù, đã đủ thời gian được xem là đương nhiên được xóa án tích theo quy định tại Điều 70 của Bộ luật Hình sự nhưng chưa thi hành hình phạt bổ sung, chưa nộp tiền án phí hình sự sơ thẩm và các quyết định khác của bản án do không nhận được thông báo và quyết định thi hành án của Cơ quan thi hành án dân sự. Trường hợp này có được đương nhiên xóa án tích không? Điều 70 của Bộ luật Hình sự quy định về các điều kiện đương nhiên được xóa án tích, trong đó có điều kiện: người bị kết án nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách của án treo, người đó đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án. Như vậy, Bộ luật Hình sự không quy định trường hợp loại trừ việc người bị kết án chưa chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án với bất kỳ lý do gì. Hơn nữa, pháp luật thi hành án dân sự quy định nhiều phương thức thi hành để người phải thi hành án có quyền lựa chọn như: tự nguyện thi hành, thỏa thuận thi hành án hoặc nhờ thân nhân nộp thay.

Do vậy, trường hợp người bị kết án (sau này là bị can, bị cáo trong một vụ án mới) không nhận được thông báo và quyết định thi hành án của Cơ quan thi hành án dân sự nên chưa thi hành hình phạt bổ sung, chưa nộp tiền án phí hình sự sơ thẩm và các quyết định khác của bản án là chưa chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án. Trong trường hợp này, người bị kết án không đương nhiên được xóa án tích theo quy định tại Điều 70 của Bộ luật Hình sự”.

Trong trường hợp này, H. chưa chấp hành xong một phần quyết định của bản án nên H chưa được xóa án tích.

Quan điểm thứ hai: H. đã được xóa án tích vì quá trình xác minh xác định đến nay, H. chưa thi hành phần bồi thường trách nhiệm dân sự cho người bị hại. Nguyên nhân do Chi cục Thi hành án dân sự thành phố V.T (nay là Phòng Thi hành án dân sự khu vực) không ra quyết định thi hành án đối với khoản bồi thường cho bị hại nêu trên vì bị hại không có đơn yêu cầu thi hành án và không thuộc trường hợp Chi cục THADS phải ra quyết định thi hành án chủ động. Xác minh, làm việc với bị hại cũng xác định không yêu cầu H phải bồi thường số tiền trên.

Cần áp dụng thống nhất

Tác giả đồng tình với quan điểm thứ hai vì trường hợp người phạm tộicó trách nhiệm bồi thường dân sự cho các bị hại; việc thi hành đối với trường hợp bồi thường dân sự được thực hiện theo quy định của pháp luật thi hành án dân sự. Theo quy định của Điều 30 Luật Thi hành án dân sự quy định: thời hiệu thi hành bản án là 5 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật thì người được thi hành án có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án ra quyết định thi hành… Trường hợp người yêu cầu thi hành án chứng minh được do trở ngại khách quan hoặc do sự kiện bất khả kháng mà không thể yêu cầu thi hành án đúng thời hạn thì thời gian trở ngại khách quan và sự kiện bất khả kháng không tính vào thời hiệu yêu cầu. Đối với trường hợp này, người bị hại có quyền định đoạt, yêu cầu thi hành án đối với H. nhưng do họ không yêu cầu thì thời hiệu thi hành án (về quyền đòi tài sản) đã hết nên cần áp dụng nguyên tắc có lợi để xác định việc xóa án tích của H., không coi đây là tiền án để xác định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Theo quy định tại điểm c, khoản 5 Điều 31 Luật Thi hành án dân sự, do thời hiệu yêu cầu thi hành án đối với phần bồi thường trách nhiệm dân sự đã hết nên đương sự đã mất quyền yêu cầu Cơ quan Thi hành án dân sự tổ chức thi hành án, Cơ quan Thi hành án dân sự từ chối yêu cầu thi hành án khi được yêu cầu. Hiện nay, pháp luật chưa có quy định cụ thể trường hợp đã hết thời hiệu yêu cầu thi hành án dân sự có được coi là “đã chấp hành xong” các quyết định khác của bản án hình sự hay không hoặc có được coi là đủ điều kiện để đương nhiên xóa án tích theo Điều 70 BLHS hay không. Tuy nhiên, theo quy định tại Điều 70 BLHS, đương nhiên được xóa án tích không chỉ áp dụng đối với người bị kết án khi họ đã chấp hành xong hình phạt chính mà còn áp dụng trong trường hợp hết thời hiệu thi hành bản án:

“1. Đương nhiên được xóa án tích được áp dụng đối với người bị kết án….khi họ đã chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo hoặc hết thời hiệu thi hành bản án và đáp ứng các điều kiện quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này”

…

“3. Người bị kết án đương nhiên được xóa án tích, nếu từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn quy định tại khoản 2 Điều này”.

Bên cạnh đó, nếu hết thời hiệu thi hành bản án mà cơ quan Nhà nước không ra quyết định thi hành án (lỗi thuộc về cơ quan Nhà nước, ví dụ Tòa án không chuyển bản án đến Cơ quan Thi hành án hoặc Cơ quan Thi hành án đã nhận được bản án nhưng không ra quyết định thi hành) thì phải áp dụng nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, không coi là tiền án.

Để thống nhất áp dụng pháp luật trong những trường hợp tương tự như trên, đề xuất Liên ngành tư pháp Trung ương cần có hướng dẫn để áp dụng thống nhất.

Trên đây là bài viết trao đổi nghiệp vụ của tác giả, rất mong nhận được ý kiến đóng góp, trao đổi, phản biện của các đồng nghiệp.

Duy Hưng - VKSND khu vực 1 - Phú Thọ