Trăm năm phở Việt trong bảo tàng 800 m2 ở TP.HCM

Bước vào không gian rộng khoảng 800 m2 trên đường Nguyễn Thái Học (TP.HCM), khách tham quan không chỉ được nhìn ngắm những chiếc nồi, bát hay dụng cụ gắn với phở. Hành trình tại đây được thiết kế để người xem lần theo sự thay đổi của món ăn qua thời gian, từ những gánh phở đầu thế kỷ 20 đến khi phở trở thành một trong những món ăn Việt được biết đến rộng rãi ở nước ngoài. Bảo tàng Phở (mở cửa từ tháng 1) được giới thiệu là bảo tàng ẩm thực ngoài công lập đầu tiên tại Việt Nam. Tại đây, không gian trưng bày 209 hiện vật cùng hình ảnh, tư liệu về phở ba miền, kết hợp khu trình diễn, phim tài liệu và các hình thức tương tác.

Không gian được thiết kế thành hành trình kéo dài khoảng 60-75 phút, tập trung vào lịch sử hơn 100 năm của phở. Từ những gánh hàng rong, món ăn này dần xuất hiện trong các đô thị, thay đổi theo vùng miền rồi theo chân người Việt đến nhiều quốc gia.

Điểm thú vị của một bảo tàng về ẩm thực nằm ở chỗ đối tượng được kể lại vốn rất gần với đời sống. Với nhiều người, chiếc nồi nấu nước dùng, rổ rau, bát phở hay những dụng cụ chế biến không phải những thứ xa lạ. Chúng từng xuất hiện trong căn bếp gia đình hoặc quán ăn trên đường phố. Khi được đưa vào không gian bảo tàng, những vật dụng bình thường ấy trở thành dấu vết để kể lại một giai đoạn của món ăn. Phở vì thế không được đặt trong câu chuyện riêng của một công thức.

Ngày 13/8, Bảo tàng Phở có thêm một vai trò khác khi cùng Bảo tàng TP.HCM và Bảo tàng Chứng tích chiến tranh ra mắt "Hộ chiếu Di sản". Thay vì tham quan từng bảo tàng riêng lẻ, ba địa điểm được kết nối thành một hành trình gồm ba lát cắt về TP.HCM: lịch sử đấu tranh, quá trình hình thành và phát triển của thành phố, cùng văn hóa ẩm thực với phở là đại diện.

Điểm đáng chú ý nằm ở cuốn hộ chiếu vật lý tích hợp công nghệ NFC. Tại bảo tàng, khách có thể đưa điện thoại lại gần các điểm được tích hợp NFC để mở thông tin, hình ảnh và câu chuyện liên quan đến hiện vật. Hệ thống cũng cho phép người dùng lưu lại hình ảnh, ký ức trong hành trình và chia sẻ cảm nhận trên nền tảng số.

Cách tương tác tạo sự chủ động cho khách tham quan. Thay vì đứng trước một hiện vật và chỉ đọc phần chú thích có sẵn, người xem có thể chủ động mở thêm thông tin khi muốn tìm hiểu sâu hơn. Công nghệ vì thế không trở thành thứ được đặt ở trung tâm không gian. Nó nằm phía sau câu chuyện, đóng vai trò như một lớp thông tin bổ sung.

Theo ông Trương Kim Quân, Phó trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, đây là lần đầu một bảo tàng tư nhân như Bảo tàng Phở chủ động phối hợp với các bảo tàng công lập trên địa bàn thành phố. Sự kết hợp giữa di sản, ẩm thực và công nghệ được kỳ vọng tạo thêm cách tiếp cận cho người dân và du khách.

Saotome Tatsuki (25 tuổi), người Nhật đang sống và làm việc tại TP.HCM, yêu thích phở nhưng trước đây chưa từng tìm hiểu về lịch sử món ăn này. Đến bảo tàng, anh bất ngờ khi biết phở đã có hành trình hơn một thế kỷ và lan rộng đến nhiều quốc gia. "Tôi ăn phở 1-2 lần/ngày nhưng chưa bao giờ nghĩ nhiều về lịch sử của nó. Sau khi tham quan, tôi hiểu thêm về món ăn mình yêu thích", Tatsuki chia sẻ.

Việc Bảo tàng Phở nằm trong hành trình cùng hai bảo tàng công lập cũng cho thấy cách một món ăn có thể đứng cạnh những câu chuyện lớn hơn về lịch sử và văn hóa. Nếu Bảo tàng Chứng tích chiến tranh kể về những năm tháng đấu tranh, Bảo tàng TP.HCM mở ra câu chuyện hơn ba thế kỷ của vùng đất, thì Bảo tàng Phở đi từ một thứ gần gũi hơn là bữa ăn hàng ngày. Ba điểm đến được thiết kế như ba chương khác nhau. Người tham quan đi từ lịch sử đến thành phố rồi đến ẩm thực, thay vì chỉ xem phở như một món ăn riêng biệt.

Không chỉ kể về những chiếc nồi hay gánh phở, bảo tàng còn đưa khách đến gần hơn với các nguyên liệu làm nên món ăn. Từ bánh phở, thịt, xương đến những gia vị như quế, hồi, gừng, hành… các thành phần quen thuộc được đặt trong câu chuyện về cách phở hình thành và thay đổi qua thời gian.

Vốn yêu thích phở và thường nghĩ về món ăn này như một lựa chọn ấm nóng, Annabel, 37 tuổi, đến từ Melbourne (Australia, áo đen chính giữa) cảm thấy dễ chịu mỗi khi bị ốm hoặc cảm thấy không khỏe. Với Annabel, phở trước đây chủ yếu gắn với hương vị và cảm giác được ăn một món nóng hổi, nhưng chưa từng tìm hiểu nhiều về lịch sử phía sau món ăn. Tại Bảo tàng Phở, Annabel dành thời gian xem các hiện vật, hình ảnh và tư liệu về quá trình hình thành, phát triển của phở. Những câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến và hành trình của phở qua nhiều vùng miền giúp nữ du khách nhìn món ăn quen thuộc dưới một góc độ khác.

Ẩm thực là loại hình di sản khó đặt hoàn toàn sau tủ kính. Một hiện vật có thể được bảo quản, nhưng mùi nước dùng, âm thanh của hàng phở hay thao tác tráng bánh lại khó tái hiện bằng cách trưng bày truyền thống. Bởi vậy, bảo tàng kết hợp nhiều lớp trải nghiệm. Khách có thể xem phim, quan sát hiện vật, tìm hiểu tư liệu, tương tác với không gian rồi thưởng thức phở.

Một phần trải nghiệm tại bảo tàng không dừng ở khu trưng bày. Ở tầng trệt có quán phục vụ phở, để khách có thể thưởng thức món ăn sau khi tìm hiểu về lịch sử, nguyên liệu và cách chế biến. Việc đặt không gian ăn uống ngay trong bảo tàng tạo thành điểm nối khá trực tiếp giữa hiện vật và trải nghiệm thực tế. Sau khi xem những dụng cụ, tư liệu và câu chuyện về phở, khách có thể thưởng thức một tô phở thay vì chỉ hình dung về hương vị qua phần trưng bày.

Với hành trình tại Bảo tàng Phở, tour trọn gói có giá 750.000 đồng/người lớn và 500.000 đồng/trẻ em, gồm hướng dẫn viên, xem phim tư liệu, quà lưu niệm và một tô phở đặc biệt. Với khách chỉ muốn tham quan, các gói cơ bản có giá từ 200.000 đến 350.000 đồng, tùy lựa chọn; phở gọi riêng có giá từ 125.000 đồng/tô. Từ một món ăn quen thuộc, bảo tàng tạo thành một hành trình mà khách có thể đi qua bằng mắt, nghe, tìm hiểu rồi kết thúc bằng chính hương vị của một tô phở.

Phương Lâm - Vi Lê